رونق تولید ملی | یک‌شنبه، ۲۸ مهر ۱۳۹۸

چیستان - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

چیستان

Loading the player...


چیستان یا معما را هزاره ها مثل یا مسئله می گویند. در برخي دیگر از مناطق کشور بنام هاي گوناگون دیگری ياد مي شود. به طور نمونه در هرات « قرضي» ( بر وزن طرزي) در غزني «ماني» و در راغ بدخشان نیز " مساله " ناميده مي شود. این گونۀ ادبی و فرهنگ شفاهی مردم هزاره نیکوترین بخش فرهنگ عامه این مردم است که افزون بر سرگرمی و پرکردن اوقات فراغت برای بالا بردن قوۀ تفکر و خیال کودکان و مردان هزاره نهایت پسندیده است. چیستان ها بیشتر موردعلاقۀ کودکان و نوجوانان اند اما در گذشته های نه چندان دور این فنون ادبی و شفاهی حوزۀ گسترده تر و فراخنای کاربردی بیشتری داشت که مردان دو قریه، دو دی و دو طایفه را به تکاپو وا می داشت...
یکی از مردان طایفه سوار بر اسپ تیزپا در بامدادی از تپه ای بالا می رفت و بر آن می ایستاد و با صدای بلند طرح معما می کرد. مردان طایفۀ دیگر فوری به خاطر می سپردند. فرصت پاسخ مشخص بود اگر در مدت موعود جواب نمی دادند، باید تمام قریه، دی و طایفۀ صاحب چیستان را مهمانی می دادند. این مسئله آن قدر مهم بود که شورای قریه، طایفه و دی به شور می نشستند و در پی حل معما بر می آمدند. گاهی در پی دستور سران قریه، دی و یا طایفه مردانی به جاهای دور دست سفر می کردند و از خبرگان برای حل چیستان یاری می جستند. مردان قریه، دی و یا طایفه تا آن هنگام به انتظار می نشستند و با ورود آن ها نخستین سوال حل معما بود. با حل آن شادی همه جا را فرا می گرفت و با شلیگ تیر هوایی ابراز شادمانی می کردند. این اتفاق مهم به زودی در همه جا می پیچید و خبر به گوش قریه، دی و یا طایفۀ مقابل می رسید. حالا نوبت اینان بود که باید معمایی را طرح می کردند و این چرخه تا بی نهایت ادامه داشت.
چیستان ها در گویش هزارگی معمولا با جمله پرسشی (ای چیه، یا اون چیه یا آن چیست؟ ) شروع می شود و آن که بتواند آن را دریابد، پاسخ خود را با واژه باشد و اگر درست نگوید با واژۀ ( نباشد) می دهد. مثلا اگر چیستان کلاغ نباشد می گوید: کلاغ نباشد، اگر بود می گوید کلاغ باشد.
به راستی این بازی شگفت و دیرینه ای هزاره ها چیست و به چه معناست، سابقۀ تاریخی آن به کجا می رسد و چرا اکنون کمرنگ شده است. این ها سوال های اند که در این نوشته در پی پاسخ به آنم.