جهش تولید | شنبه، ۳ آبان ۱۳۹۹

میل خسروگرد، سبزوار - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

میل خسروگرد، سبزوار

Loading the player...

میل خسروگرد، سبزوار

این اثر در تاریخ ۱۵ دی ۱۳۱۰ با شمارهٔ ثبت ۷۷ به‌عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. میل خسروگرد در سال 505 ه. ق به دستور تاج الدوله ابوالقاسم بن سعید با پلان : پایه مربع، ساقه مدور در 5 كلیومتری غرب سبزوار بین جاده رفت و برگشت سبزوار – شاهرود با تزئینات آجركاری خفته و راسته به شكل لوزی و همچنین دو رشته كتیبه كوفی آجری احداث گردید.

 

تا قبل از كاوشهای باستانی شناختی (تابستان 1381) مورخان و سیاحان خارجی چون واسیلی و لادیمیر و ودیچ ، هانری رنه دالمانی ، خانیكف ، تا تانیل كرزن و داخلی چون مرحوم عبدالحمید مولوی، صنیع الدوله گمان می كرده اند میل خسروگرد تنها باز مانده از مسجد عظیم شهر خسروگرد است. لیكن داده های باستان شناختی حاصله از كاوشای علمی اطراف میل ثابت كرد این میل مناره مسجد نبوده بلكه میل راهیابی است.

 

 

میل خسروگرد در منطقه ی نیمه بارانی مشرف به دشت كویر بر روی رسوبات رسی و شنی مربوط به دوران سوم زمین شناسی قرار گرفته است و بفاصله 30 كیلومتری جنوب گسل زلزله خیز سبزوار است(نقشه شماره یك نقشه زمین شناسی )

 

وجه تسميه
چون اعراب چهار حرف (گ ، ژ ، پ ، چ ) را در حروف خود ندارند لذا كلماتي كه يكي از اين حروف داشته معرب كرده اند از آن جمله خسروجرد معرب كلمه خسروگرد است؛ گرد در اصل كرد بوده ، كرد مصدر مرخم كردن است و كردن به معني ساختن، پس خسروگرد يعني خسرو ساخت يعني ساخت خسر، خسرو نام عمومي پادشاهان ساساني است همانگونه كه قيصر نام عمومي پادشاهان روم است . به هنگام بررسي شناسايي آثار تاريخي – باستاني سبزوار به دليل نزديكي اين ميل به روستاي خسروگرد نام آن را ميل خسروگرد گذاشته اند.
پيشينه تاريخي :
صاحب كتاب تاريخي تاريخ بيهقي در مورد ايجاد خسروگرد نوشته سبزوار را ساسويه بن شاپور الملك بنا كرده است و شاپور آن بود ... و سبزوار در اصل ساسويه آباد بوده است و گفته اند پسر اين ساسويه يزد خسور بود كه خسروشير جوين ، خسرو آباد بيهق و خسروجرد را بنا كرده است
مولف كتاب جغرافياي تاريخ خراسان مي گويد: چنين گويند كه كيخسرو و بعد از قتل افراسياب  در اين ناحيه قلعه ي ساخت آن را خسروگرد خواندند.


قديمي ترين مناره در جهان اسلام به سال 44 يا 45 ه ق توسط زياد بن ابيه در زمان خلافت معاويه در مسجد جامع بصره احداث شده است سپس در سال 53 مناره جامع ابرو در خطاط توسط ملمه بن مقلد و به همين منوال تا در سال 384 ه ق به دستور معتصم عباسي مناره باب الزياره مسجد الحرام را در مكه معظمه مي سازند . در ايران مناره يي چون تاربي خانه دامغان ، ميل كاشمر، اختگان ، رادكان و ... خود نمايي مي كنند.
اهالي سبزوار به مِنار يا مُنار به ضم ميله مي گويند؛ همانگونه كه در شهرهاي ديگر به مناره ، ماذنه ، صومعه ، گلدسته ، عساس و ميل مي گويند.


در كتاب آثار باستاني خراسان آمده است به خسروجرد در اوايل اسلام و قرون اوليه آن مركز و حاكم نشين ناحيه بيهق بوده كه بعداً قصبه سبزوار... از خسروجرد آباد تر شده است و مدتهاست كه مركز ناحيه سبزوار است سپس مرحوم ضيع الدوله در كتاب مطلع الشمس آورده به ((از آثار خسروگرد كه شهر بيهق بوده چيزي كه فعلاً باقي و محل ملاحظه است مناري مي باشد مرحوم عبدالحميد مولوي با توجه به كتيبه ميل كه تاريخ 505 ه ق را مشخص مي كند و با توجه به شباهت نزديك دو مناره موجود در خارج شهر غزنين كه به دستور سلطان محمود غزنوي ساخته شده است تاريخ ساخت مناره را سال 415 ه ق مي داند و تاريخ 505 را سال مرمت آن مي داند.
نصرت ا... مشكوتي گفته اين مناره كه در اعداد زيباترين مناره هاي تاريخي آغاز قرن ششم هجري است قريب 38 متر بلندي دارد، در بدنه آجري آن دو رشته كتيبه كوفي و تزئينات لوزي شكل ديده مي شود . تاريخ كتيبه اين مناره سال 505 ه ق است.
فريزر كه در سال 1822 م از سبزوار ديدن كرده مي گويد كه وي در آنجا مناره قديمي ديگري نظير مناره خسروگرد و يك مدرسه قديمي كه كتيبه عربي روي آن مبين اين بود كه آن را فخر الدين يا فخر الدوله نامي ساخته ديده است.    ن خانيكف و اي هرتسفلد از يك كتيبه ناخوانا درمناره سبزوار جهت كرده اند.
مرحوم ضيع الدوله در كتاب مطلع الشمس ذكر كرده در سال 1300 هجري قمري به دستور ناصرالدين شاه بناي فوق مرمت گرديده است. ناتانيل كرزن گفته : مناره خسروگرد مناره تك و بلند كه 100 پا ارتفاع دارد و طرح و نگاري بر سطح خارجي آن ديده مي شود كه تا رأس ادامه مي يابد.


تاريخچه مرمت
ميل خسروگرد براساس نوشته هاي سياحان در طي قرون گذشته مرمت گرديده از آن جمله سال 1135 ه ق به دستور نادرشاه افشار به نقل از سياح خارجي هانري رنه دالماني در كتاب سفرنامه از خراسان تا بختياري و سال 1300 هجري قمري به دستور ناصر الدين شاه قاجار به نقل از مطلع الشمس جلد دوم همچنين در دوره ي پهلوي دوم و دولت جمهوري اسلامي ايران به سال 1375 عايق بندي بام سكّو و پايه ميل مرمت گرديده است.
مصالح ميل خسروگرد براساس ظاهر موجود
آجر تراش
از اين نوع آجر به شكل نيم دايره ، نيم بيضي، مثلث به اشكال عدد هفت و هشت فارسي استفاده شده كه نمونه اين نوع آجرها را اين حقير در حفاريهاي باستان شناسي؛ شادياخ نيشابور، رباط چاهه و رباط شرف همچنين مسجد و مدرسه و ارگ توس در سالهاي 1375-1378-1379-1380و 1381 ديده ام
آجر به ابعاد 5*25*25
چوب به عنوان كش (شناژ) در بدنه و پايه ميل كه چوبها نقش انتقال نيروهاي كششي و نشست پي را در بنا به عهده دارند، براي مثال چنانچه سكه اي را محكم روي يك سطح ثابت نگه داريم و سكه اي ديگر متصل به اين سكه در طرفي از آن بگذاريد سپس سكه اي را در جهت مقابل آن به سكه ثابت بزنيم، بدون آنكه سكه ثابت حركت كند نيرو را به سكه ديگر منتقل مي كند و آن سكه را به حركت در مي آورد، در حقيقت چوبهاي رانشي در بتا اين اصل را به عهده دارند و نمونه اين حركت را در مناره مسجد پامنار سبزوار و مسجد اصفهان مي توان ديد يا اينكه مناره از راس به طرفين حركت دارد ولي سطح قاعده مناره ثابت است و به اين خاطر به آن جنبان مي گويند.
ملاط گل با مخلوط شيره آهك ، ماسه بادي و خاك رس

طرز كار مصالح
اگر تقسيم بندي در اجزاء ميل قائل شويم ميل از 4 قسمت به شرح زير تشكيل شده است : الف: پايه  ب: ساقه  ج: سرپوش د: راس
سكوئي هشت ضلعي به ارتفاع حدوداً 150 سانتي متر از سطح عمومي محل با مصالح آجر به ابعاد 5*25*25 و سانتي متر كه به صورت خفته راسته كار شده اند آجرهاي رخبام سكّو بصورت خرند يا هره است در ضلع شرقي و غربي اين سكو 6 پله آجري بالا رو به ارتفاع پاي پله 25 سانتي متر و كف پله 35 سانتي متر قرار دارد . بام اين سكو با آجر گري به ابعاد 5*10*20 سانتي متر در سال 1375 كف پوشي گرديده است.
پايه ميل حدوداً 250 سانتي متر از سطح سكو ارتفاع دارد و پلان آن تقريباً مربع است آجرهاي اين سكو به ابعاد 5*25*25 سانتي متر با ملاط گل و مخلوطي از خاك رس ، ماسه بادي، و شيره آهك به صورت خفته كار شده است، فاصله بين آجرها با ملاط گچ و ماسه بادي بندكشي شده است.


ساقه ميل
ساقه ميل به شكل استوانه است هر چه از سطح قاعده اين ساقه به راس ميل مي رود از قطر ساقه كاسته مي شود اين ساقه به 11 قسمت غير مساوي تقسيم شده است . آجركاري روي پايه بصورت خفته ست و بعد از آن يك باند آجر تراش به شكل نيم بيضي و نيم دايره كه اين اشكال بر روي يكديگر تشكيل بيضي كامل . دايره كامل و لوزي داده است . ارتفاع اين قسمت ساقه نسبت به قسمت بالاتر خود كم است بعد از اين يابد دومين قسمت ساقه با تزئينات آجركاري لوزي شكل و شمسه خود نمايي مي كند.
اين قسمت ساقه در ارتفاع سه لوزي كامل دارد ودو نيم لوزي يكي در قسمت پايين وديگري در قسمت بالا ، بر روي اين ساقه يك باند تزئيني آجر تراش قرار گرفته بست و روي اين باند قسمتي از ساقه كه ارتفاع آن نسبت به ديگر ساقه ها بيشتر است ؛ پايين اين قسمت از بهم خوردگي برخوردار است گوئي محل مرمت شده است . شكل آجركاري بصورت لوزي ناقص است بر روي اين قسمت مرمتي آجر كاري به صورت لوزي كه هفت لوزي كامل در آن كار شده و دو نيم لوزي به صورت مثلث متساوي الاضلاع ، يكي در قسمت پايين و ديگري در قسمت بالا كار شده است. شكل لوزي از تركيب آجرها به صورت خفته و راسته بدست آمده است بر روي اين قسمت در رديف آجر خفته كار شده است و روي اين دو رگ يك رگ آجر تراش به شكل دو لوزي متصل به يكديگر كار شده است.
بر روي اين آجر تراش تزئيني دو رگ آجر معمولي به صورت خفته كار شده است.
بر روي اين آجر كاري خفته يك باند تزئيني آجر تراش به اشكال بيضي مثلث متساوي الاضلاع و لوزي كار شده است. طرز ساخت آجر و كار آن ؛ آجر به ابعاد 5*25*25 سانتي متر به شكل بيضي تراش داده اند در حقيقت آجر از روبرو به شكل بيضي است ولي انتهاي آن چهار گوش است اين حقير نمونه اين آجرها را در رباط ماهي سرخس در كاوش سال 1375 ديده ام.


يك رج دو تا دو تا از اين آجرهاي تراش به گونه اي كه تيزه قوس نيم بيضي به سمت آجر كاري خفته پايين باشد قرار داده اند و سپس آجر نيم بيضي ديگري كه قوس آن برخلاف قوس آجر نيم بيضي پايين روي اين آجر تراش قرار داده اند از تشكيل اين دو نيم بيضي بر روي يكديگر شكل بيضي كامل ساخته اند. سپس دو رج ديگر آجر تراش به شيوه مذكور كار كرده اند ، در طرفين اين چهار رج آجر تراش كه تشكيل دو بيضي كامل را داده است يك رج آجر نيم بيضي كار شده سپس بر روي آن يك رج آجر نيم بيضي ديگر كه قوسهاي آن برخلاف نيم بيضي ديگر كه قوس آن بطرف آجرهاي پايين است كار شده است.


بر روي اين باند تزئيني آجرهاي تراش دو رگ آجر خفته كار شده بر روي اين آجر خفته يك رج آجر تراش به شكل مستطيلي كه دو لوزي كنار آن است كار شده است نمونه اين آجرهاي تراش اين حقير در حفاريهاي باستان شناختي نيشابور ديده ام بر روي اين رج آجر تراش دو رج آجر خفته كار شده است و سپس كتيبه كوفي با آجر ارتفاع كتيبه سه آجر 5*25*25 سانتي متر است كه به صورت راسته روي يكديگر قرار گرفته اند با احتساب ملاط خود بين آجرها و كرسي چيني قاب كتيبه ؛ ارتفاع كتيبه حدوداً يك متري مي باشد. از آجرهاي تراش به شكل نيم دايره دو دايره بعنوان تزئين بالاي كلمات استفاده شده است با عنايت به اختلاف فاصله اين حقير با كتيبه قرائت آن از اين فاصله ميسر نيست لذا به نوشته آقاي محمود بيهقي به نقل از حسينعلي بيهقي پسنده مي كنيم.


((امربنا هذه المناره صاحب العجم مقبل الملك تاج الدوله ابوالقاسم بن السعيد ولي امير امير المومنين في سنه خمسه و خمسمائه))
بر روي اين كتيبه دو رج آجر خفته كار شده سپس يك رج آجر تراش با نقش مستطيل در وسط و دو لوزي در طرفين و بر روي اين آجر تراش دو رج آجر خفته كار شده است سپس يك باند تزييني آجرتراش به شرح زير مي باشد:
گوشه هاي آجر 5/25/25 سانتي متر را در جهت طول آن با زاويه 45 درجه تراش داده اند سپس دو سانتي متر از وسط آجر را به شكل بيضي كم عمق تراش چهار گوشي است .

 

 

در مرحله سوم قسمتهاي اضافه بر شكل تراش مي خورد بعد از اينكه شكل مورد نظر را بدست آورده اند. آجرهاي تراش به شيوه مذكور كار كرده اند از تركيب اين آجر تراش با يكديگر اشكال بيضي ، لوزي مثلث ساخته اند كه چشم نوازي خوبي دارد.
بعد از اتمام باند آجرهاي تراش دورگ آجر خفته كار شده ، روي آن يك رگ آجر تراش با تزئينات مستطيل در وسط آجر و در طرفين مستطيل لوزي كار شده ، روي اين رگ دو رج آجر خفته كار شده است وسپس قسمتي از ساقه كه با تزئينات لوزي به صورت خفته راسته كار شده است وسط لوزي آجرهاي تارش به شكل مربع و لوزي دارد كه تشكيل يك شمشه را داده است بطور كلي در اين قسمت ساقه 40 رگ آجر كار شده كه از تركيب اين آجر ها به صورت خفته و راسته در شكل لوزي كامل كه وسط آن شمشه اي با آجر تراش به شكل لوزي دارد ساخته شده و دو نيم لوزي يا مثلث متساوي الاضلاع در قسمت پايين و بالاي اين قسمت از ساقه ايجاد شده است در بدنه اين قسمت روزنه اي نور گير پله ها با استادي تمام كار شده به گونه اي كه در اصل اشكال هندسي اين روزنه هاي كم و كاستي ايجاد نكرده است .
بعد از اتمام آجر كاري خفته راسته دو رگ آجر خفته كار شده به اين وسيله زمينه اجراي يك باند تزئيني آجر تراش كه حاشيه بسيار زيبايي براي كتيبه ديگر ميل دارد ايجاد شده ست . طرز ساخت آجر تراش اين باند و طرز كار آن . ابتدا آجرهاي تراش كه به صورت علامه سه يا كلاه الف است تراش داده شده سپس يك رج از اين آجرهاي تراش كار شده و بر روي اين رج آجرهاي تراش به صورت نيم دايره و مثلث كار شده است از تركيب و آجر تراش نيم دايره تشكيل دايره كامل داده شده است بر روي اين رج آجر تراش آجرهاي تراشي معكوس آجرهاي زيرين كار شده است.


شايد بشود گفت اين نوع كار آجرتراشها در حاشيه كتيبه نوعي تذهيب براي كتيبه باشد. بر روي اين باند آجرتراش دو رگ آجر خفته كار شده‌، سپس كتيبه كوفي دوم ميل؛ تزئينات اين كتيبه مانند كتيبه پيشين است بر روي اين كتيبه دو رج آجر خفته كار شده سپس چهار رگ آجر تراش به شرح زير:
گوشه هاي آجر 5*25*25 سانتي متر را در جهت طولي آجر با زاويه 45 درجه تراش داده اند، سپس وسط آجر را به صورت تخت حدوداً 5/2 سانتي متر تراش داده اند اين نوع آجر را به شكلي كه گودي آجر به سمت بالا باشد يك رج كار كرده اند سپس روي آجر تراش به همين شكل منتهي معكوس آجر زيرين كار شده است و آجر تراش ديگر مانند آجر تراش اوليه كار شده سپس روي آن آجري معكوس كار شده است ، در طرفين اين آجرهاي تراش دو آجر به صورت مورب كار شده كه تشكيل علامت ضربدر داده است؛ در قسمت پايين و بالاي اين علامت از دو آجر تراش به شكل مثلث استفاده شده است به طور كلي از تركيب اين آجرهاي تراش بسامد شكل لوزي مشهود است
بر روي اين آجرهاي تراش تزئيني 40 رگ آجر به صورت خفته راسته كار شده كه از تركيب اين نوع كار اشكال لوزي بدست آمده است اين قسمت از ميل برخلاف قسمت پايين آن كه آجرهاي خفته راسته موازي با يكديگر كار شده بودند، اين قسمت آجركاري ميل، آجرها نسبت به يكديگر است نمايش داده شده است بر روي اين قسمت بعد از اتمام آجرهاي خفته راسته سه رگ آجر خفته كار شده است بر روي اين آجر كاري معمولي 15 برگ آجر كاري شده كه در حال حاضر به علت تخريب آجرها ترسيم شكل آجركاري مقدور نيست بر روي اين محل سيزده رگ آجر خفته كار شده است. بر روي اين آجركاري 15 رگ آجر كار شده كه ترسيم شكل آجركاري به علت ريزش آجرها مقدور نيست ليكن بايد گفت اين محل نسبت به قسمت زيرين خود قطرش بيشتر است شايد بتوان گفت زمينه اجراء تو نگان با اين پيش آمدگي شروع شدهاست بر روي اين تو نگان چهار رگ آجر خفته كار شده سپس آجرهاي تراش با قالب زده كه به دليل اختلاف ارتفاع ، چشم قادر به ديدن دقيق نيست .
4 - نورگير در بدنه ميل روزنه هاي جهت تامين نور پله ها تعبيه شده است
5- پله بنديهاي ميل خسروگرد از داخل متكي به بنا است و به صورت حلزوني تا راس ادامه دارد.
راس در سر ميل ، قصبه يا سايباني به اشكال مختلف ساخته مي شده به گفته نگهبان راس قبه هشت ضلعي داشته است.

میل خسروگرد

  • پرینت
  • ایمیل

 

در فاصله 1 کيلومتري جنوب روستاي خسروگرد مناره‌ آجري بسيارزيبايي با ارتفاع بيش از 30 متر وجود دارد که به ميل خسروگرد (مناره خسروجرد، منار خسروجرد، میل خسروجرد) معروف است. ميل يا مناره خسروگرد مهمترين و بزرگترين اثر تاريخي و جاذبه گردشگري خسروگرد و حتي سبزوار و اطراف آن است. اين ميل همچنين به لحاظ ارتفاع بلندترين اثر تاريخي استان خراسان رضوي بوده و قدمت، شهرت و ارزش تاريخي اين ميل به حدي است که در تاريخ 1310/10/15 به شماره 77 در فهرست آثار تاريخي کشور به ثبت رسيده است.

 

موقيعت جغرافيايي

ميل خسروگرد در 5 کيلومتري غرب شهر سبزوار و يک کيلومتري جنوب روستاي خسروگرد قرار دارد. در سالهاي اخير و پس از جداسازي باندهاي رفت و برگشت جاده تهران-مشهد اين ميل در بين اين دو باند واقع شده و از فاصله 10 کيلومتري قابل رويت است.

 

تاريخچه

بهترين و معتبرترين سند درباره اين ميل دو رشته کتيبه اي است که بر روي بدنه آجري اين مناره وجود دارد که عبارت زير به خط کوفي بر روي آن نوشته شده است:

 

(( امر ببناء هذه المناره صاحب العجم مقبل‌الملک تاج‌الدوله ابوالقاسم بن السعيد ولي اميرالمومنين في سنه خمس و خمسمائه))

 

 

بنابراين مي‌توان گفت که ميل خسروگرد در سال 505 هجري قمري و به دستور ((تاج الدوله ابوالقاسم بن السعيد)) ساخته شده است. در سال 505 هجري قمري حاکم خراسان و نواحي اطراف آن سلطان سنجر بوده است که پس از مرگ پدرش - سلطان ملکشاه سلجوقي- بر خراسان و اطراف آن حکومت يافت. همچنين ((ابوالقاسم علي بن سعيد)) که ساخت ميل خسروگرد به دستور وي صورت گرفته در اين زمان نايب وزير سلطان سنجر بوده است.

مشابه ميل خسروگرد، مناره ديگري در خارج شهر غزنين به سال 415 هجري قمري به فرمان سلطان محمود غزنوي ساخته شده است و از اين رو برخي معتقدند که اين ميل نيز در همان دوران ساخته شده و تاريخ روي کتيبه مربوط به مرمت و بازسازي احتمالي آن بوده است. اما به سبب آنکه کتيبه روي ميل خسروگرد کاملا در بدنه قرار گرفته و امکان تغيير آن بدون تخريب کلي ميل وجود ندارد و همچنين از طرف ديگر متن نوشته روي کتيبه به تاريخ بناء و نه تاريخ مرمت اشاره دارد، بنابراين به جرأت مي‌توان نظريه اخير را رد کرده و تاريخ بناي ميل را همان سال 505 هجري قمري دانست.

 

 

معماري ميل

ميل خسروگرد ميلي آجري است که با استفاده از آجر، آجرتراش، چوب و ملات گل با مخلوط شيره آهک و ماسه بادي و خاک رس ساخته شده است. اين ميل داراي چهار بخش اصلي پايه، ساقه، بدنه و راس مي باشد. ارتفاع کل اين ميل از روي زمين محل بنا تا بالاترين نقطه 32/10 متر است.

 

پايه

پايه اين ميل داراي پلان مربعي است که در گوشه هاي آن پخهايي به عرض 2 متر اجرا شده که محل ورودي 4 حجره در اين بخش است. ارتفاع بخش پايه 2/25 متر است و عرض هر ضلع آن در پايين 15/95 متر و در بالا 15/55 متر است. به منظور امکان دسترسي به بدنه ميل در دو ضلع شرقي و غربي دو رديف پله تعبيه شده است. هر يک از اين رديف پله ها داراي 6 پله است که طول هر کف پله و ارتفاع آن -بجز پله اول- 35 سانتيمتر است. ارتفاع پله اول 65 سانتيمتر و عرض کف پله آن همان 35 سانتيمتر است.

عرض پله ها 95 سانتيمتر که با در کنار هم قراردادن 13 آجر بصورت راسته ايجاد شده است. در دورتادور بالاي بخش پايه يک نيم پله به ارتفاع 8 سانتيمتر و عرض 55 سانتيمتر جهت جلوگيري از ريزش آب به ديوارها اجرا شده است. نماي بخش پايه با استفاده از آجرهاي 25*25 ايجاده شده که تنها در دو جهت افقي و عمودي قرارگرفته اند.

روي بخش پايه با استفاده از آجرهاي جديد در دوره هاي مرمت اخير پوشش داده شده است که ابعاد آن با آجرهاي استفاده شده در نماي پايه متفاوت است.

 

ساقه

ساقه ميل در واقع بخشي است که بر روي سکوي پايه قرارگرفته و بدنه اصلي ميل بر روي آن ساخته شده است. به علاوه درب دسترسي به بدنه ميل نيز در ضلع غربي بخش ساقه تعبيه شده است. شکل اين بخش تقريبا مکعبي است که طول هر ضلع آن در محل اتصال به پايه 495 سانتيمتر و در محل اتصال به بدنه 425 سانتيمتر مي باشد. ارتفاع ساقه ميل از روي سکوي پايه 280 سانتيمتر است.

نماي اين بخش تنها با استفاده از آجرهاي 25*25 ساخته شده و جهت کارگذاري آنها -به جز در بالاترين رگ- فقط بصورت افقي است.

 

بدنه

اين بخش اصلي ترين بخش ميل را تشکيل مي دهد. شکل بدنه بصورت استوانه اي است که از پايين به بالا قطر آن کم مي شود (مخروطي شکل). ارتفاع کلي اين بخش بيش از 25 متر است که حدود 80 درصد ارتفاع کلي ميل را شامل مي شود. قطر خارجي بدنه در پايين ترين نقطه 495 سانتيمتر و در بالاترين نقطه و در زيربخش راس حدود 260 سانتيمتر مي باشد. قطر داخلي بدنه در پايين 285 سانتيمتر و در زيربخش راس 150 سانتيمتر است. با توجه به اختلاف قطرهاي داخلي و خارجي بدنه مي توان گفت که ضخامت ديوار در پايين حدود 105 سانتيمتر و در بالا 55 سانتيمتر است.

بدنه ميل از دو بخش اصلي ديوارهاي خارجي و ستون مياني تشکيل شده است. پله هاي گرداني که در بدنه ميل ساخته شده اند بر دو اين بخش تکيه دارند. بدنه داراي 83 پله است که عرض بزرگترين آنها که در پايين قرارداد 95 سانتيمتر است. جهت امکان ديد در بدنه 10 عدد نورگير در تعبيه شده است که با انتقال نور به داخل ميل روشنايي لازم را براي امکان بالارفتن از ميل فراهم کرده اند.

 

راس

اين بخش بالاترين نقطه ميل را تشکيل داده و بر روي يک تونگان يا نعلبکي قرارگرفته است. شکل استوانه اي کامل اين بخش اين احتمال را بيشتر مي کند که چيزي از ارتفاع ميل کم نشده است و نظريه برخي که معتقدند ميل بلندتر از اندازه کنوني بوده است، چندان صجيج به نظر نمي رسد.

قطر خارجي راس در بالاترين نقطه 280 سانتيمتر است که حدود 13 نفر به راحتي مي توانند بر روي بخش راس گرداگرد يکديگر بنشينند.

 

کاربري

ابتدا تصور مي شد که اين مناره تنها باقيمانده مسجد جامع بزرگ خسروگرد است اما کاوشهاي باستان شناسي اخير در کنار برخي شواهد نشان مي دهد که اين مناره هيچ ارتباطي به مسجد جامع بزرگ خسروگرد نداشته و کاربري آن به عنوان ميل راهنماي مسافران بوده است. برخي از اين شواهد عبارتند از:

1- در کاوشهاي باستان شناسي انجام شده هيچ آثار و بقايايي که حاکي از وجود مسجد در اين مکان باشد، بدست نيامده است.

2- شکل ميل هيچ شباهتي به مناره هاي مساجد اسلامي دوره سلجوقي ندارد.

3- پايه ميل بصورت منفرد براي آن ساخته شده در حاليکه پايه مناره مساجد معمولا با پايه گنبد و مناره ديگر در ارتباط است.

4- متن کتيبه موجود بر روي ميل حاکي از آن است دستور به ساخت تنها مناره داده شده نه مسجد.

 

تاريخچه مرمت ميل

اولين مرمت مستند در سال 1135 هجري قمري به دستور نادرشاه افشار بر روي اين ميل انجام شده است. اين مطلب را گردشگر غربي بنام هانري رنه در کتاب سفرنامه از خراسان تا بختياري عنوان کرده است. همچنين ضيع الدوله در کتاب مطلع الشمس مي گويد که در سال 1300 هجري قمري به دستور ناصرالدين شاه قاجار اين ميل مورد مرمت قرار گرفته است. يک دوره مرمت نيز در دوره پهلوي دوم انجام پذيرفته اما آخرين اقدامات مرمتي مربوط به سال 1375 هجري شمسي است که طي آن بام سکو و پايه ميل مرمت شده است.



جواب‌های شاخه ای نویسنده تاریخ
سلام وقتتون بخیر.بنده دنبال نویسنده این مطلب... لطف الله ۱۳۹۶/۰۹/۲۴ ۱۹:۰۵

لطف الله
سلام وقتتون بخیر.بنده دنبال نویسنده این مطلب میگردم(مطالب مربوط به مناره خسرگرد سبزوار).اگر اطلاع دارید چه شخصی انها را نوشته متشکر میشم به بنده بفرمایید.ممنونم
0 (2 آرا)
پست شده در ۱۳۹۶/۰۹/۲۴ ۱۹:۰۵