رونق تولید ملی | چهارشنبه، ۱ آبان ۱۳۹۸

مسجد جامع نائین - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

مسجد جامع نائین

مسجد جامع نائین به عنوان یکی از قدیمیترین مساجد کشور و وجود ویژگیهای خاص و مهم معماری موجود درآن ، این مسجد را در ردیف مهمترین بناهای تاریخی مساجد کشور قرارداده است .

بنای اولیه مسجد جامع نائین متعلق به قرون دوم تا چهارم هجری می باشد
در کتاب مرأۀ البلدان ذکر گردیده ، این بنای تاریخی به دستورعمربن عبدالعزیزاموی ساخته شده است .
سبک ساخت این مسجد شبستانی و بسیار شبیه و قابل مقایسه با مسجد تاریخانه دامغان می باشد.
مسجد جامع نائین دارای شاخصه های خاص و ویژه ای بوده که بر اهمیت آن افزوده است .که از آن جمله
1- گچبریها : گچبریهای بسیار زیبای محراب ، بالای محراب و سه ستون روبروی آن می باشد ، این گچبریها الگوی گچبری ایرانی بوده و تأثیر معماری ایرانی بر هنر اسلام را می توان درگلهای دوازده پر، ستونهای تزئینی و نقوش گیاهی و هنری موجود در آن مشاهده نمود
براساس مقایسات انجام شده گچبریهای موجود مسجدمتعلق به دوران آل بویه بوده و حدوداً هزار سال بدون هیچ دخل و تصرفی هنوز هر بازدیدکننده را به خود جذب می نماید.
در قسمت بالای محراب و در گچبریهای آن دوکتیبه را به خط کوفی مشجری می توان ملاحظه نمودکه آن شامل آیات قرآنی سوره نمل و توبه می باشد
2- منبر: یکی ازآثار مهم موجود در مسجد جامع نائین وجود منبر چوبی و تزئین شده با هنر منبت و بسیار زیبا در مجاورت محراب می باشد.
در سمت چپ منبر و در قسمت فوقانی آن کتیبه ای وجود دارد که تاریخ منبر متعلق به 711 هجری قمری ساخته شده با نام شاه محمود کرمانی و واقف آن به نام ملک التجار دیده می شود که با این اوصاف ساخت منبر که متعلق به قرن هشتم و حدوداً هفتصد سال قدمت دارد.
ساخت این منبر از تکنیک کام و زبانه و چفت و بست استفاده شده و هیچ گونه میخ فلزی در آن بکار نرفته است البته در دوره های بعدی بستهای فلزی را در بعضی نقاط آن می توان ملاحظه نمود .
3- معماری: سبک ساخت مسجد جامع نائین معروف به سبک شبستانی و ستونه ای بوده و فاقد ایوان و گنبد و به صورت تک مناره می باشد.
شکل کلی بنا شامل صحن یا حیاط در مرکز بوده و ستونها و رواقها در اطراف آن می باشد. از ویژگیهای مهم معماری مسجد می توان به ستونهای متنوع آن با اشکال مختلف استوانه، مربع، چند ضلعی و ... یاد نمود که در سراسر مسجد قابل ملاحظه می باشد .
در بعضی از قسمتهای مسجد نمونه هایی از دیواره های اصلی نیز یافته شده که شامل خشتهای خام با ابعاد38×38×10 می باشد که در دوره های مختلف با کاهگل ، گچ و گل سفید در چند نوبت نمای آن را شکل داده است .
از ویژگیهای مهم معماری مسجد جامع نائین کمر پوشهایی در طرف چپ و راست محراب بوده که در دوره های بعدی به این مسجد الحاق گردیده است .
این الحاقات جهت استفاده بانوان در مراسم و مجالس ساخته شده و تهیه گردیده که از نظر ساخت به صورت مسطح ساخته شده است .
از ویژگیهای مهم معماری مسجد زیر زمین و یا سرداب مسجد بوده که در ساخت آن از تکنیک کنداستفاده شده و تماماً در دل زمین حفرگردیده است .
از دیگر بخشهای معماری مسجد وجود پایاب ووضوخانه بوده که در قدیم از طریق آب قنات تأمین می شده است .
تک مناره مسجد جامع نائین با بیش از 28 متر ارتفاع به صورت هشت ضلعی از دورترین نقاط اطراف شهر قابل مشاهده می باشد .
این مسجد 6 ورودی داشته که یکی از ورودی های اصلی آن دارای تزئینات بسیار زیبائی بوده که متعلق به دوره ایلخانی می باشد .
در شمال مسجد شبستان زیبائی وجود دارد که بادر نظرگرفتن معماری دوره های قبلی در دوره  قاجار با معماری کاملاً متفاوت به این مسجد الحاق و اضافه گردیده است .
این مسجد به شماره 144 در سال 1310 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و سالیانه بیش از هزاران گردشگر داخلی و خارجی از آن بازدید می نمایند.
سالانه بیش از000، 30  نفر از این بنای تاریخی بازدید می کنند که بازدیدکنندگان از این بنا از کشورهای مختلف اروپائی ، آمریکائی ،آسیایی، آفریقائی بوده که بیشتر آنان از کشورهای آلمان ، فرانسه ، اسپانیا و... می باشند.


مسجد جامع نائین
نائین نگین کویر

نائین یکی از شهرهای استان اصفهان در مرکز ایران است که مرکز شهرستان نیز محسوب می شود. این شهر در منطقه دشت کویر قرار گرفته و آب و هوایی خشک و کویری دارد.
نائین شهری بسیار قدیمی است که قدمت آن را می‏توان به راحتی از مشاهده بنای بزرگ و کهن نارنج قلعه دریافت. نارنج قلعه بنایی با قدمت چند هزارساله است، که بر بلندی بنا شده و به نظر می‏رسد دژی بوده که مردم به عنوان پناهگاه از آن استفاده می کرده اند‏. مسجد جامع نائین از لحاظ قدمت دومین مسجد پابرجا در ایران است. نائین از زمان ناصرالدین شاه تابع یزد بود واز سال ١٣٢٧ به یکی از شهرهای استان اصفهان تبدیل شد. علاوه بر زبان فارسی، بسیاری از مردم محلی به گویش نائین هم صحبت می کنند .
موقعیت مسجد

کتیبه های بنا
كتيبه منبر منبت كاري شده مسجد مربوط به سال 711 مي باشد.
در بنا بر كتيبه در چوبي مسجد، تاريخ 784 ديده مي شود.

-    بانيان و سازندگان
بناي اوليه اين مسجد را به عمربن عبدالعزيز، خليفه هشتم، امويان كه در دوران خلافتش از99 تا 101 بوده است ، نسبت داده اند. مسجد جامع نايين را از آثار نيمه دوم قرن سوم هجري قمري دانسته اند . محراب اين مسجد بي ترديد اصيل ترين نمونه هنر محراب سازي در دوره عباسيان است.
سیر تحول بنا
مسجد جامع نايين از معدود مساجد اوليه شبستاني است كه كمتر دستخوش تغيير و تحول شده و صورت اوليه خود را تا امروز حفظ كرده است. ساختمان اوليه مسجد در قرن دوم هجري قمري احداث شده كه شامل قسمت زيادي از مسجد فعلي بوده است .
در گوشه شمالي مسجد، قسمت كوچكي وجود دارد كه احتمالا مسجدي قديمي بوده و پس از احداث مسجد جامع در كنار آن،جزء قسمتي از شبستان شمال غربي آن شده است. ستون های شبستان مسجد اولیه در قرن دوم هجری قمری مقطع هشت ضلعی داشته که در دوره های بعد به صورت جرزهای مربع يا مستطيل در آمده است.
در قرن چهارم هجري قمري طاقي مركب از طاسه هاي سوار برهم بر فراز جاي محراب اصلي مسجد و منبر ساخته شد كه از يك سو بر ديوار خشتي واز سوي ديگر بر ستون هاي شبستان استواراست.
تا قرن چهارم هجري قمري، محدوده اي زايده مانند، شامل فضاي جلوي محراب و منبر به آن اضافه شده است.
يك رديف طاق در سوي جنوب شرقي و دو رديف طاق در سوي شمال شرقي آن،از ديوار خارجي شبستان اين جبهه بيرون زده است. در آن دوره ، شبستان از دو سوي محراب گسترش يافت و به صورت فعلي درآمد.جرز هاي قطوراين قسمت، باقي مانده ي ديوار خشتي پيرامون مسجد است.
مناره مسجد نيز ، با توجه به نوع تزيينات زير نعلبكي آن، ازآثار دوره سلجوقی است.
در روبروی جبهه قبله ،صفه ای به عمق یک دهانه (مهتابی) وجود دارد که کف آن در حدود 5/1متر بالاتراز کف صحن است.
در قرن هشتم هجري قمري ، شبستان قبلي مسجد را با احداث سقف هاي كمرپوش در قسمت هايي از آن دو طبقه كردند.
در دوره قاجار به بعضی از قسمت ها قوس های کلیلی اضافه شده است. = شبستان واقع در پشت جبهه شمال غربی مسجد از الحاقات این دوره می باشد.

نگاهی به مسجد جامع نایین
ترکیب حجمی مسجد نسبتا ساده و یکنواخت است. به غیر از مناره، عنصر شاخص و مهم حجمی دیگری وجود ندارد و ارتفاع چهار جبهه و سقف آنها در مجموع ترکیب نسبتا یکنواختی پدید آورده است. اين مسجد شامل صحن و شبستان هايي در سه جبهه آن و رواقي در جبهه مقابل قبله بوده و با ديواري خشتي محصور مي شده كه امروزه هنوز قسمت هايي ازاين ديوار باقي است.
این مسجد فاقد ایوان و گنبد خانه است و منار مسجد با نقشه های چند ضلعی در کنار یکی از این ورودی هاست.
مهمترین فضای مسجد شبستان هایی هستند که به صورت عمیق در سه طرف صحن قرار گرفته اند. مهمترین و بزرگترین شبستان در جبهه قبله واقع شده است. تقریبا در وسط شبستان محراب ساخته شده است.این محراب در امتداد محور تقارن صحن مسجد قرار دارد.
تقریبا در وسط شبستان محراب ساخته شده است.این محراب در امتداد محور تقارن صحن مسجد قرار دارد.
یک شبستان زمستانی در زیر صحن و بخشی از شبستان در طبقه همکف ساخته شده است،که با دو راه پله از داخل صحن دسترسی به آن میسر می شود.

ورودی
بر اساس نقشه ای که در گذشته از این مسجد ترسیم شده، شش ورودی درآن موجود بوده است. وجود سه ورودی مهم تر در جبهه جنوب شرقی مسجد در اهمیت معبری است که از کنار این جبهه ازمسجد می گذشته است.
یکی از ورودی های مسجد متعلق به دوره ی ایلخانی است . در این دوره بناها دارای ارتفاع زیادی بودند به همین خاطر ارتفاع این ورودی نسبت به ورودی های دیگر مسجد بیشتر است.
هر کدام از ورودی ها حداکثر از یک پیشطاق کم عمق تشکیل یافته و به بخشی از شبستان وصل شده اند و فاقد عناصر دیگری مانند دالان و هشتی هستند. همچنین موقعیت انها نسبت به سایر فضاها و صحن به شکلی طراحی نشده است .
قبله
جهت قبله مهمترین عامل در نحوه ی جهت یابی فضای مسجد است.صحن همه مساجد بزرگ را در امتدادجهت قبله طراحی می کردند.
اصول معماری ایرانی در بنا
سیالیت
در این مسجد مرز مشخصی در بنا وجود دارد و از یک فضا به فضای دیگر دعوت شده وهر فضا با بقیه فضاها کامل می شود. مثلااستفاده از نور ، اختلاف ارتفاع در سقف و...

تقارن
جبهه قبله و جبهه روبروی آن هر کدام پنج دهانه در مجاورت صحن دارد و در هر دو جبهه دهانه وسط از دهانه های اطراف اندکی بزرگتر است .ارتفاع این دو دهانه نیز کمی بزرگتراز ارتفاع دهانه های مجاورشان است و به این ترتیب ضمن ان که این دو جبهه دیگر یافته اند، دهانه وسط در انها یا به عبارت دیگر محور قبله و محراب اهمیت یافته اند.
دو جبهه دیگر مسجد هر کدام در مجاورت صحن دارای چهار دهانه هستند در نتیجه همه دهانه ها کما پیش از لحاظ کیفیت معماری ارزش یکسانی دارند
نورگیری
نور این شبستان از روزن هایی که در سقف تعبیه شده اند و از سوی دیگر با کف صحن در روی هر یک از روزن ها یک سنگ مرمر قرار داده اند.
- پرهیز از بیهودگی
سطح نماهای داخلی مسجد با اجر پوشیده شده است. سطح بیرونی جرزهای واقع دربدنه حیاط با نقش هایی نسبتا ساده اما زیبا تزیین شده است. سقف برخی از دهانه ها به ویِِژه دهانه هایی که در شبستان قبله واقع هستند و به طبقه ها تعلق دارند به شکل متنوع و زیبایی طراحی و اجرا شده است.
نیارش
مسجد جامع نایین اولین مسجدی است که قوس هایش جناغی بوده است . در دوره ی قاجار بعضی از قوس های آن به قوس های کلیل تبدیل گردیده است .
برای جلوگیری از رانش ،بین قوس ها از چوب هایی به نام کش استفاده می کرده اند.
خودبسندگی
به علت قرارگیری نایین در منطقه ی کویری بیشترین مصالحی که در این قسمت یافت می شود خشت و آجر می باشد که در این مسجد نیز از همین مصالح استفاده شده است .
استفاده از سرداب ،به دلیل شرایط آب و هوایی گرم و خشک در این مسجد می باشد.
اصالت برتری فضا نسبت به توده ی ساختمان
سطح فضای باز (صحن) نسبت به فضای ساخته شده در این مسجد مقداری کمتر است. احتمال دارد که توسعه تدریجی مسجد موجب بر هم خوردن تعادل معمولی بین اندازه سطح فضای ساخته شده گردیده باشد
بر روی چند ستون واقع در شبستان قبله و نیز محراب نوعی گچبری وجود دارد که آن را شبیه به گچبری های ساسانی دانسته اند در محراب سه طاقنما وجود دارد که یکی بالای دیگری است و هر یک از دو طاقنمای بالاتر بر روی دو ستون قرار گرفته است و دارای تزیینات گچی با نقوش گیاهی و هندسی است.
تجرید و انتزاع
از خطوط اسلیمی و تزئینات آجری برای تزئینات استفاده شده است.
درونگرایی
به علت رعایت شرایط اقلیمی و دارا بودن حیاط مرکزی این مسجد درون گرا می باشد .