رونق تولید ملی | سه‌شنبه، ۳۰ مهر ۱۳۹۸

عمارت چهلستون - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

عمارت چهلستون

دانلود

 

چهل ستون از جمله بناهايی است که اصفهان ملقب به نصف جهان بخش مهمی از شهرت خود را مديون آن است. ساخت اين کاخ که ابتدا جهان نما نام داشته است در دوره شاه عباس اول و در وسط باغ چهل ستون (باغ جهان نما) كه بالغ بر 67000 متر مربع مساحت داشته آغاز و در دوره شاه عباس دوم به پايان رسيده است. طبق كتيبه داخل قصر سال 1057 هـ . ق به عنوان تاريخ بنای اين کاخ نقش بسته است و بعد از مدتی تغييراتی كلی در آن داده شد. در اين کاخ قسمت های ديدنی و جالب توجه زيادی از جمله، ‌ستون‌های عظيم، تالارهای هجده ستون، تالار آيينه، شيرهای سنگی چهار گوشه حوض مركزی تالار و ازاره‌ های مرمری منقش اطراف كه معرف صنعت حجاری دوره صفويه است، تزيينات عالی طلا كاری سرسرای پادشاهی، اتاق‌های طرفين تالار آينه و تابلوهای بزرگ نقاشی تالار پادشاهی (شامل تصوير شاهان صفوی)، تصويری از شاه عباس اول با تاج مخصوص و مينياتورهای ديگری در اتاق گنجينه كه در مرمت سال ‌های 1334 و 1335 خورشيدی از زير گچ خارج شده است بر سقف ايوان و ديوار تالارهای كوچک و بزرگ اين كاخ نقاشی ‌های زيبايی به چشم می ‌خورد كه با رنگ های متنوع و جذاب چشم را می ‌نوازند. اين نقاشی ‌ها در قاب‌های چوبی ظريفی به اشكال مختلف هندسی كشيده شده‌اند و عمدتاً مراسم باريابی سفيران كشورهای خارجی به دربار صفوی و صحنه‌هايی از رزم سپاه ايران و قشون عثمانی و مجالسی از بزم درباريان صفوی را به نمايش می ‌گذارند. افزون بر اين تصاوير بديع و زيبا، نقاشی ‌های مينياتوری زيبايی نيز بر ديوار و سقف مشهود است. تزيينات آينه كاری، مقرنس كاری، گچ بری و لوح‌ هايی با خط نسخ مشكی بر زمينه گل و بوته را بايد به مجموعه آثار هنری اين كاخ افزود.
با ماده تاريخ "مبارك ترين بناهاي دنيا" چهل چراغي بر سراسري معماري عصر صفوي
سال تاسيس: ۱۰۵۷ هجري (دوره شاه عباس اول)
مساحت: ۶۷۰۰۰ متر مربع
در زمان شاه عباس دوم تغييرات كلي شامل احداث تالار آئينه، تالار ۱۸ ستون، دو اتاق بزرگ شمالي و جنوبي تالار آئينه، ايوانهاي طرفين سالن پادشاهي و حوض بزرگ مقابل تالار با تمام تزئينات نقاشي و آئينه كاري و كاشيكاري ديوارها و سقفها الار ۱۸ ستون
تالار آئينه
شيرهاي سنگي چهار گوشه حوض مركزي
تزئينات عالي طلاكاري  و نقاشي هاي سالن پادشاهي
تصويري از شاه عباس اول با تاج مخصوص
آثاري مانند سر در مسجد قطبيه و سر درهاي زاويه درب كوشك و آثاري از مسجد درب جوباره و مسجد آقاسي كه بر ديوارهاي ضلع غربي و جنوبي باغ نصب شده است.
با انتخاب اصفهان به پايتختی و گسترش شهر به طرف جنوب و احداث ميدان امام طرح استقرار کاخ های شاهی به وسيله شيخ بهائی ريخته شد.
انتخاب فضائی وسيع در مجموعه ای که در آن روزگار (دولتخانه) ناميده می شد و بررسی هائی که برای آينده صورت می گرفت تماماً حکايت از ذوق و استعداد و خلاقيت شيخ بهائی دانشمند بلند آوازه صفويه دارد.
مجموعه کاخ هائی که شروع آنها (عالي قاپو) بود تا ميدان اصلی و مرکزی چهارباغ عباسی ادامه داشت در اين محوطه بزرگ که چند کاخ سلطنتی نيز مستقر بود عماراتی مانند تالار اشرف- جبه خانه - رکيب خانه، کشيک خانه، تالار طويله - کاخ هشت بهشت - توحيد خانه - و بر خی عمارات ديگر سا
به اين كاخ افزوده شد.
وجه تسميه كاخ:
از جمله اين بناها ساختمان کوچکی بود که شاه عباس اول در باغ جهان نما به صورت کوشک يا کلاه فرنگی احداث کرد و در زمان شاه عباس دوم توسعه يافت و چهلستون ناميده شد. ايوان اصلی بر بيست ستون استوار است که در دوران صفويه از آئينه کاري های بسيار زيبا پوشيده شده بود.
بسياری از محققين وجه تسميه کاخ را انعکاس بيست ستون بر استخر زيبا و بزرگ عمارت می دانند. البته نقشي که عدد ۴۰ در ادب فارسی دارد نيز شايد دليل ديگری بر ناميده شدن عمارت به چهلستون باشد (اين عدد نشان تعدد و کثرت است).
مؤلف کتاب (معماری اسلامی) نامگذاری اين عمارت به چهلستون را « ... نوعی بازی بصری قلمداد می کند زيرا نمائی با تعداد زيادی ستون در آب انعکاس يافته است ... ».
با توجه به ماده تاريخ هائی که بعضی از شعرای عصر صفويه در اشعارشان آورده اند و با مراجعه به کتب و متون مربوط به آن روزگار، سال اتمام کاخ چهلستون ۱۰۵۷ هجری در زمان سلطنت شاه عباس دوم بوده است. از جمله اين شعرا (صائب تبريزی) ملک الشعراء آن روزگار است که طی قصيده بلند بالائی چهلستون را توصيف کرده و در آخر قصيده با مصراع قبله گاه تاجداران باد دائم اين مکان، سال ۱۰۵۷ هجری را بيان کرده است.
ساختمان كاخ:
ايوان کاخ چهلستون مرکب از دو بخش است يک بخش که بر ۱۸ ستون چوبی و رفيع استوار است چهار ستون وسط که بر روی ۴ شير سنگی قرار گرفته و حجاری آن ها به گونه ای است که دو شير به يک سر انسان نشان داده می شود. از دهان اين چهار شير آب فوران می کرد و به حوض مرمری تالار می ريخت. قسمت ديگر که کمی مرتفع تر است سردر ورودی تالار را تشکيل می دهد و در بعضی منابع آن را تالار آئينه ناميده اند. اين قسمت بر دو ستون قرار گرفته و سراسر آن مزين به آئينه کاری وسيع و پرکاری است که در آن آئينه های ريز و خوش نقش به صورت معرق در کنار آئينه های قدی و خشتی به کار رفته اند. سقف تالار از قاب های چوبی و به اشکال مختلف هندسی ساخته شده اند. تصوير قرينه حوض مرمرين وسط ايوان در تزئينات سقف مشاهده می شود. اين قرينه سازی شباهت بسياری با ايوان عالی قاپو دارد.
تالار مرکزی کاخ که اختصاص به ميهمانان خارجی و شخصيت های کشورهای ديگر داشت حاوی نقاشي هائی است که وقايع تاريخی دوران های مختلف را بيان می دارند. اين سالن با شکوه که بر گنبدی منقوش استوار است با لچکی های رنگارنگ و طرح های طلايی و شفاف از شاهکارهای هنری آن عصر محسوب می شوند.
نقاشی های موجود در تالار مرکزی کاخ که برخی از آن ها در عصر قاجار نقاشی شده اند شرح پذيرائی شاه عباس اول و دوم و شاه طهماسب از امرای ترکستان و همايون هندی و نيز جنگ شاه اسماعيل اول با ازبکان است. دو تصوير ديگر که يکی روبروی در ورودی تالار و ديگری مقابل آن است جنگ چالدران در دوران شاه اسماعيل اول و جنگ کرنال در زمان نادر شاه افشار را به نمايش می گذارد.
اين دو تصوير در اوائل عصر قاجاريه نقاشی شده اند. در دو طرف تالار ستون دار اتاق هايی است که در حال حاضر برای نمايشگاه های فصلی مورد استفاده قرار می گيرند. اين اتاق ها نيز شامل نقاشی هائی است که برخی از آن ها شاهکار مسلم نقاشی به حساب مي آيند.
بيشتر اين نقاشی ها در زمان حکومت ظل السلطان زير لايه ای از گچ پنهان شده بود که با کمک کارشناسان و متخصصان از زير گچ بيرون آمده و مرمت شده اند.
استخر کاخ علاوه بر زيبائی باعث لطافت هوا می گردد. در چهار طرف اين استخر مجسمه هائی قرار دارند که مربوط به عمارت چهلستون نيستند و به هنگام تخريب قصر سرپوشيده به اين محل منتقل شده اند.
به نوشته برخی از مورخين، اين عمارت در اواخر دوران صفوی دچار آتش سوزی مهيبی شد و قسمت هايی از آن در آتش سوخت.
در دو طرف سالن مرکزی عمارت چهلستون تصاويری از سفرا و اروپائيانی که در آن روزگار در اصفهان بوده اند نقاشی شده است. اين تصاوير را دو نفر نقاش هلندی که (آنژل Anjel) و (لوکار Lokar) ناميده می شدند نقاشی کرده اند.
به طور کلی در عمارت تاريخی چهلستون نقوش ترکيبی ديوارها و سقف تالار که در قالب های زيبای لچک و ترنج قرار گرفته اند و خطوط اصلی تقسيمات بنا که ترکيب زيبايی از نقاشی و کاشيکاری و ساير تزئينات متعدد و متنوع هستند اين اثر با شکوه را به صورت يکی از بارزترين نمونه های معماری دوران صفويه درآورده است.
در حال حاضر عمارت چهلستون به صورت باغ موزه ای که سالن مرکزی آن محل نمايش برخی از آثار هنری دوران های مختلف ايران است مورد بازديد جهانگردان خارجی و مهمانان داخلی قرار می گيرد.
چهل ستون؛ باغی بزرگ بالغ بر 67 هزار متر مربع است که در دوره شاه‏ عباس اول (996-1038 ه.ق.) احداث گردیده است. در این باغ که "باغ جهان نما" نام داشت شاه عباس کوشکی به شکل کلاه فرنگی بنا کرد که بنای اولیه کاخ چهلستون است؛ تالار میانی کاخ امروزی و غرفه های چهار گوشه ی آن را شامل می شود. وی بعدها این کوشک را به دیوانخانه، محل استقرار کارکنان و دبیران دربار اختصاص دارد.  حدود نیم قرن بعد شاه عباس دوم تصمیم گرفت آنجا را به کاخی برای پذیرایی مهمانان خارجی تبدیل کند؛ بدین منظور کاخ را توسعه داد؛ ایوان شرقی را آینه کاری کرد و دستور داد تا صحنه های بزم و رزم را بر دیوار های آن نقاشی کنند. تالار آینه و تالار هجده ستون و دو اتاق شمالی و جنوبی تالار آینه و ایوان های طرفین سرسرای پادشاهی و حوض بزرگ مقابل تالار با كلیه تزئینات نقاشی و آینه كاری و كاشی كاری دیوارها و سقف ها در زمان شاه عباس دوم به آن افزوده  شده است. در سال 1057 شاه عباس دوم با دعوت از سفیران کشورهای خارجی این بنای باشکوه و کم نظیر را افتتاح کرد.

وجه تسمیه چهلستون بنابر تحقیق آنوبانینی؛ به دلیل تعدد ستون های این کاخ است که در ادب پارسی تعدد و کثرت را با عدد چهل بیان می کردند. اما چون تعداد ستون های این ایوان کاخ بیست عدد است، جمعی از راه تفسیر گفته اند که این کاخ با انعکاس ستون ها درآب حوض زیبای مقابلش مفهوم چهلستون پیدا می کند.
یوان کاخ چهلستون مرکب از دو بخش می باشد،یک بخش که بر 18 ستون چوبی و رفیع استوار گردیده است؛ و چهار ستون وسط که بر روی 4 شیر سنگی قرار گرفته و حجاری آنها به گونه ای است که از دهان این چهار شیر آب فوران می کرده و به حوض مرمری تالار می ریخته است. قسمت دیگر که کمی مرتفع تر است سردر ورودی تالار را تشکیل می دهد و آن را تالار آئینه نامیده اند. این قسمت بر دو ستون قرار گرفته و سراسر آن مزین به آئینه کاری وسیع و پرکاری است که در آن آئینه های ریز و خوش نقش به صورت معرق در کنار آئینه های قدی و خشتی به کار رفته اند. سقف تالار از قابهای چوبی و به اشکال مختلف هندسی ساخته شده اند و تصویر قرینه حوض مرمرین وسط ایوان در تزئینات سقف مشاهده می شود. این قرینه سازی شباهت بسیاری با ایوان تالار عالی قاپو دارد.
تالار مرکزی کاخ که اختصاص به میهمانان و شخصیت های کشورهای خارجی داشته، حاوی نقاشی هایی است که وقایع تاریخی دوران های مختلف را بیان می دارند. این سالن با شکوه که بر گنبدی منقوش استوار است با لچکی های رنگارنگ و طرح های طلایی و شفاف از شاهکارهای هنری آن عصر محسوب می شود.
نقاشی های موجود در تالار مرکزی کاخ که برخی از آنها در عصر قاجار بر روی نقاشی های سابق کشیده شده اند، شرح پذیرایی شاه عباس اول و دوم و شاه طهماسب از امرای ترکستان و همایون هندی و نیز جنگ شاه اسماعیل اول با ازبکان است. دو تصویر دیگر (که در عهد قاجار نقاشی شده اند) یکی روبروی در ورودی تالار و دیگری مقابل آن است، جنگ چالدران در دوران شاه اسماعیل اول و جنگ کرنال در زمان نادر شاه افشار را به نمایش می گذارد.
استخر کاخ علاوه بر زیبایی، باعث لطافت هوا می گردد. در چهار طرف این استخر مجسمه هایی قرار دارند که مربوط به عمارت چهلستون نیستند و به هنگام تخریب قصر سرپوشیده، به این محل منتقل شده اند. به نوشته برخی از مورخین، این عمارت در عهد آخرین پادشاه صفوی؛ شاه سلطان حسین؛ به سال 1118 دچار آتش سوزی شده و قسمتهایی از آن در آتش سوخته است. که ظاهرا توسط شاه سلطان حسین مطابق وضع سابق باز سازی شده است.
چهلستون ، عنوانى براى بناها یا بخشهایى از یك بنا در ایران، افغانستان، هند و آسیاى مركزى كه داراى ستونهاى بسیار باشد. عدد چهل در این اسمها افاده كثرت می‌كند (رجوع کنید به چهل*). برخى از این بناها عبارت‌اند از: شبستان ستون‌دار مسجدجامع اصفهان، كاخ چهلستون اردستان، چهلستون‌هاى بناب، مسجد چهلستون (حاجی‌علی‌آقا) كرمان، كاخ چهلستون در قلعه اللّه‌آباد در كنار رود جمنا در هند و چهلستون بخارا (ورجاوند، ص 5ـ9؛ معصومى، ص 291، 585). مهم‌ترین نمونه‌هاى موجود، كاخهاى چهلستون اصفهان، قزوین و كابل است.

1) چهلستون اصفهان، كاخى از دوره صفویه در اصفهان. این بنا بیست ستون دارد و سبب چهلستون نامیدن آن تعدد ستونهاى كاخ است. نیز گفته‌اند كه تصویر بیست ستون (براى شماره ستونها رجوع کنید به ادامه مقاله) كاخ در استخرِ مقابلِ آن انعكاس می‌یابد و با احتساب آن، كاخ داراى چهل‌ستون می‌شود (رجوع کنید به جابرى انصارى، ص 343؛ هنرفر، 1335ش، ص 70).

بنابر شواهد، بناى اولیه كاخ چهلستون به دستور شاه عباس اول (حك 996:ـ1038)، در باغ چهلستون یا جهان‌نما، به شكل عمارتى كلاه‌فرنگى با تعدادى اتاق كوچك ساخته شد (رجوع کنید به هنرفر، 1351ش، ص 3؛ همو، 1335ش، ص 67). در كاوشهاى 1327ش، ضمن برداشتن لایه‌هاى گچ روى دیوارهاى ایوان جنوبى، دو كتیبه نمایان شد. در كتیبه اول، سال اتمام بنا به دستور شاه عباس دوم (حك 1052:ـ1077)، بنابر مادّه تاریخ، 1057 ذكر شده است. در كتیبه دوم، كه بلندتر است، تاریخ 1118 آمده كه سال تعمیر بنا پس از آتش‌سوزى زمان شاه سلطان حسین است (رجوع کنید به وحید قزوینى، ص 91؛ هنرفر، 1351ش، ص 6، 23ـ24). تالار هجده ستونه و تالار آیینه، آیینه‌كاریها و نقاشیهاى تالارها (به جز تصویر نادرشاه) از آثار دوره شاه عباس دوم است (هنرفر، 1335ش، ص 67، 70). سلاطین صفویه، بعد از عالی‌قاپو*، جشنها و مراسم سلام را در این كاخ برگزار می‌كردند (نیكزاد امیرحسینى، ص 53؛ جابرى انصارى، ص 344). در تاخت و تاز افغانها قسمتهایى از تزیینات كاخ، از جمله تخت سلطنتى مجلل آن، از بین رفت (دیولافوا، ص 244؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 66)، ولى بعد محمود افغان (حك : 1135ـ1137) به آن توجه نمود و در همین بنا بر تخت نشست. به دستور شاه طهماسب دوم (حك 1135:ـ1144)، خرابیهاى كاخ مرمت شد (ارباب اصفهانى، ص 206، 245). در 1300، كه مسعودمیرزا ظل‌السلطان حاكم اصفهان بود، بیشتر لوازم نفیس كاخ یا از بین رفت یا براى نصب و استفاده در كاخ او در تهران (ساختمان مسعودیه) به‌كار گرفته شد. برخى از این لوازم نیز به موزه‌هاى مختلف دنیا انتقال یافت، از جمله یك جفت در را به موزه ویكتوریا و آلبرتِ لندن بردند (جابرى انصارى، همانجا؛ مهر پویا، ص 231؛ سمسار، ص 242). پس از آن، ظل‌السلطان این بنا را كارگاه دوخت چادرهاى سفرى و محل پذیرایى مهمانان و استقرار انجمن ایالتى كرد (دیولافوا، ص 245). كاخ چهل ستون در 1310ش در فهرست آثار ملى ایران به ثبت رسید (پازوكى طرودى و شادمهر، ص 69). این بنا از 1311ش به بعد بارها مرمت شده است (رجوع کنید به هنرفر، 1351ش، ص 31؛ شفقى، ص 362)، از جمله، گچ‌بریهاى ایوان آیینه مرمت شده و نیز نقاشیها از زیر لایه‌هاى گچ و كاهگل خارج گردیده و نرده‌هاى داخل ایوان ساخته شده است (مركز اسناد و مدارك میراث فرهنگى، 2007؛ نیز رجوع کنید به شفقى، همانجا). این كاخ از 1327ش موزه شد (نیكزاد امیرحسینى، ص 62) و اكنون آثار گرانبهایى در آنجا نگهدارى می‌شود، از جمله عهدنامه‌اى منسوب به حضرت على علیه‌السلام، نسخه‌هاى خطى از قرن چهارم و دهم، فرشها و منسوجات، و سفالها و چینیهاى عصر صفوى (سپنتا، ص 6ـ12).

كاخ چهلستون، با مساحت120، 2 مترمربع، به صورت كلاه فرنگى با آجر و سنگ تیشه‌اى و به شكل مستطیل، روى صفه‌اى سنگى با ارتفاع حدود یك متر ساخته شده است (شاردن، ج 7، ص 377؛ كمپفر، ص 206؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 52). در جانب شرقى بنا، ایوان اصلى، معروف به تالار هجده ستون، به طول 38 متر، عرض هفده متر و ارتفاع چهارده متر قراردارد. این ایوان داراى هجده ستونِ شانزده و هشت ضلعى از تنه درخت چنار و كاج است. سقف ایوان داراى نقاشیهاى زیبایى است كه بخشى از آنها در بارندگى سال 1333ش آسیب دیده است. در وسط ایوان، حوض مرمرینى تعبیه شده است. در پشت ایوان، تالارى معروف به تالار آیینه با سقف و مدخل آیینه‌كارى و دو ستون دیگر قرار دارد. در شمال و جنوب تالار آیینه دو اتاق بزرگ ساخته شده است (ارباب اصفهانى، ص 34؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 53؛ هنرفر، 1335ش، ص 70، پانویس؛ همو، 1373ش، ص 86ـ87).

پشت تالار آیینه، تالار پادشاهى، به شكل مستطیل به ابعاد 22 متر×11 متر، قراردارد و سقف آن با سه گنبد پوشیده شده است. تالار پادشاهى با سه ایوان (در جنوب، غرب و شمال) احاطه شده است. ایوان شمالى و جنوبى 30 متر×14 متر است. در هر طرف آنها دو اتاق قرار دارد. ایوان دیگرى معروف به شاه‌نشین نیز به ابعاد 5ر5 متر×7 متر، با دو اتاق در طرفین آن، در جانب غربى واقع است (نیكزاد امیرحسینى، ص 54، 56ـ57، 59ـ60، 64). سقف بنا بیشتر با چوب كاج پوشیده شده است (جابرى انصارى، ص 343).

در اطراف این عمارت، مجراى آبى ساخته و در طول آن فواره‌هایى سنگى تعبیه كرده‌اند. حوض مستطیل روبه‌روى كاخ با همین مجراى آب به كاخ متصل است (رجوع کنید به دهمشگى و جان‌زاده، ص 271). این حوض با ابعاد 110 متر×16 متر تصویر كاخ را در خود منعكس می‌كند (هنرفر، 1335ش، ص 70؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 64). مهم‌ترین تزیینات كاخ، طلاكارى و دیوارنگاره‌هاى تالار پادشاهى و دو اتاق اطراف تالار آیینه است (هنرفر، 1373ش، ص 87).

نقاشیها شامل موضوعاتى است چون: پذیرایى شاه عباس اول و دوم از پادشاهان ازبك و تركستان، پذیرایى شاه طهماسب اول از همایون بابرى، جنگهاى شاه اسماعیل اول با شیبك‌خان ازبك در نزدیك مرو و با عثمانیان در چالدران*، تصاویر تابلویى از دوره افشارى كه جنگ نادرشاه را با محمد شاه در كرنال نشان می‌دهد و تصویر ناصرالدین شاه از دوره قاجاریه، همچنین نقاشیهایى از صحنه‌هاى شكار و سور در تالار پادشاهى و اتاقها و ایوان شاه‌نشین، صحنه‌هاى جشنهاى دربارى یا مضامین ادبى در زوایاى طاقچه‌هاى اتاقها و پیكره‌هاى ایستاده و نشسته به سبك اروپایى (جابرى انصارى، ص 344ـ346؛ هنرفر، 1351ش، ص 12؛ آژند، ص 276ـ297؛ شریف‌زاده، ص 107ـ 109). بعضى نقاشیهاى كاخ روى صفحات گچى پوشیده با لاك قرمز یا بدون لاك، با آبرنگ انجام شده است. علاوه بر این، با رنگ و روغن، تحت تأثیر اروپاییان و بیشتر توسط نقاشان هلندى، تك چهره‌ها و موضوعات متفاوت نقاشى شده است (شاردن، ج 7، ص 379ـ380؛ آقاجانى، ص 79ـ83؛ شریف‌زاده، ص 108). این نقاشیها احتمالا كار هنرمندان معروفى چون رضا عباسى و پسرش آقا شفیع عباسى، آقا صادق نقاش (كه نقاشیهاى الحاقى دوره زند و قاجار به امضاى اوست)، محمدعلی‌بیگ نقاشباشى، آقازمان و یوسف‌الحسینى است (هنرفر، 1351ش، ص 4؛ همائى، ج 1، ص 289، 320، 331ـ332؛ بهنام، ص 10؛ رابینسون، ص 225). سنّت نقاشیهاى دیوارى كاخ چهلستون ادامه سنّت نقاشیهاى دیوارى عهد غزنویان است (آژند، ص 276) كه در دوره صفویه متأثر از شیوه رضا عباسى* در پیكرنگارى بوده است (گروبه و سیمز، ص 216).

دیوارهاى كاخ تا نیمه با سنگهاى مرمر سفید پوشیده شده و نیمه دیگر نیز با نقشها و آیینه و شیشه‌هاى رنگى تزیین شده است (شاردن، ج 7، ص 378). مجسمه‌سازى، كه در دوره صفویه بیشتر مورد توجه بوده، در تزیینات كاخ به كار رفته و از آن جمله مجسمه‌هاى شیرهایى است كه زیر ستونهاى وسطِ تالار هجده ستون به عنوان پایه‌هاى ستونها عمل می‌كنند و نیز شیرهاى سنگى نشسته در استخر روبه‌روى كاخ (رجوع کنید به پوپ، 1977الف، ص 1357).

علاوه بر كتیبه‌هایى كه تاریخ اتمام و مرمت بنا را نشان می‌دهند، دو كتیبه قرآنى دیگر، با خط نسخ مشكى بر زمینه گل و بوته به خط شمس‌الدین‌بن ملامحمد سعید جیلانى به تاریخ 1119، در ایوان شاه‌نشین نصب شده است (هنرفر، 1351ش، ص 25؛ نیكزاد امیرحسینى، ص 59). ستونهاى بیست‌گانه چوبى كاخ در گذشته با آیینه و شیشه‌هاى رنگى پوشیده شده بود (رجوع کنید به شاردن، همانجا؛ هنرفر، 1335ش، همانجا). سرستونهاى مقرنس كارى شده و مزین به آیینه و شیشه‌كاریها از قدیم‌ترین نمونه‌هاى بهره‌گیرى از این هنر در ایران است (پوپ، 1977الف، ص 1363؛ موسوى فریدنى، ص 102). اُرُسیها و نورگیرهاى مشبك و تزیینى چوبى، درهاى منبت و خاتم‌كارى شده، قابهاى سقف و منبر خاتم كاخ از بهترین آثار چوبى در بناى مذكور است (رجوع کنید به نیكزاد امیرحسینى، ص 54، 57). كاخ چهلستون ادامه سنّت ساخت تالارهاى ستون‌دار است كه قرنها قبل از آن در ایران رایج بوده است (پوپ، 1977ب، ص 1192). آنه (ص 250) آن را شبیه كاخ آپاداناى شوش*، متعلق به دوره هخامنشیان، دانسته است و بعضى نیز بر این باورند كه عالی‌قاپو و قصر (از میان رفته) آیینه، شبیه چهلستون ساخته شده است (رجوع کنید به كلایس، ص241؛ افضل‌الملك، تعلیقات افشارفر، ص118).

چهلستون نمونه برجسته‌اى از كوشكهاى دوره صفوى است كه ویژگى برون‌گرا و نمایشى این بناها را به خوبى نشان می‌دهد.