شهرستان شهرضا

شهرضا یكی از شهرستان های استان اصفهان است كه در گذشته «قمشه» نامیده می شده است. شهرضا از شهرهای کهن و با اصالت استان اصفهان است که صنایع دستی آن نیز هم چون تاریخ آن قدمت و اصالت زیادی داشته و از دیرباز دارای اهمیت فراوان است. برخی از هنرهای دستی این شهرستان دارای شهرت جهانی هستند. علاوه بر جنبه‌های هنری، صنایع دستی در کنار صنایع كارخانه ای نیز در اقتصاد شهرضا سهم قابل توجهی دارد. قالی بافی، ریسندگی، سفال گری، سرامیک سازی و سنگ بری از مهم ترین صنایع دستی این شهرستان محسوب می شوند. شهرستان شهرضا ازنقاط مهم عرضه كننده قالی صادراتی در ایران است. قالیچه های بافت این شهرستان به داشتن ثبوت رنگ و زیبایی نقشه شهره بوده و از اعتبار و ارزش زِیادی برخوردار می باشد. قالیچه های بافت این منطقه از نظر نقشه و کیفیت در ایران و جهان شهرت زیادی دارند و یک گونه آن از لحاظ ثابت بودن رنگ و نقشه، مورد پسند همگان است. در شهرضا شمار زیادی كارگاه فرش بافی دایر است و كارگران بسیاری در آن ها مشغول به كار هستند. سرامیک و كاشی سازی از رشته صنایع كارخانه ای معتبر شهرضا است به ویژه سرامیک آن که از نقوش زیبا برخوردار می باشد. در شهرضا چند كارگاه سرامیک و كاشی سازی وجود دارد. سرامیک های ساخت این كارگاه ها از لحاظ رنگ و جنس و زیبایی از بهترین سرامیک های ایران هستند. صنعت ریسندگی نیز قبل از تاسیس اولین كارخانه ریسمان تابی در سال 1277 شمسی، به صورت سنتی رواج داشته و شامل بافت ترمه، شال و جوراب های نخی و پشمی و از این قبیل می شده است. در حال حاضر تعداد زیادی كارگاه پشم ریسی و دو كارخانه ریسندگی و بافندگی در این شهرستان دایر و تولیدات آن از جمله صادرات شهرضا به شمار می رود. كارگاه های نخ تابی و همچنین تولید خامه یا نخ فرش نیز در شهرضا وجود دارد. نخ و خامه مازاد بر نیاز این ناحیه به نقاط دیگر صادر می شود. كشاورزی در این شهرستان به دلیل زمین های حاصل خیز رونق داشته و تمامی فرآورده های سردسیری و معتدل در آن كشت و پرورش داده می شود. مکان های دیدنی و تاریخی شهرضا در دوران صفوی از عمران و آبادی برخوردار بود و گسترش بسیاری یافته است. از این دوران آثار تاریخی بسیاری در این ناحیه بر جای مانده است. جاذبه های طبیعی بسیاری چون کوه ها و چشمه ها و غارها در این شهرستان پراکنده هستند که چشم اندازهای زیبایی به این منطقه بخشیده است. صنایع و معادن شهرستان شهرضا دارای كارخانه ریسندگی است و كارخانه های صابون پزی، كوزه های سفالین و روغن منداب گیری نیز در آن وجود دارد. كارگاه های سنگ بری نیز در این منطقه وجود دارد كه سنگ های زینتی و ساختمانی را تولید می كند. شهرستان شهرضا از لحاظ معادن غنی بوده و مهم ترین آن ها عبارتند از : معدن نمک حسن آباد، رامشه، و جرقویه، معدن زغال سنگ شاه سید علی اكبر، معدن سنگ مرمر اسفنداران در 60 كیلومتری و معدن سرب كرویه در 36 كیلومتری جنوب شهرضا. شهرضا از اقتصاد خوبی برخوردار بوده و مركز داد و ستد ایل قشقایی و لران ناحیه بویر احمدی است. کشاورزی و دام داری كشاورزی در این شهرستان به دلیل زمین های حاصلخیز رونق داشته و تمامی فرآورده های سردسیری و معتدل در آن كشت و پرورش داده شده و مهم ترین آن ها انگور، گندم، جو، ‌ارزن، نخود و... می باشد. هم چنین در شهرستان شهرضا دامداری رواج داشته و مردم شهرضا در زمین های كشاورزی خود به نگاهداری دام نیز می پردازند. در دشت های پیرامون شهرضا، مانند كمه، موروک، ‌بودجان، هونجان و… گله های بزرگ پرورش می یابند. مشخصات جغرافیایی شهرستان شهرضا، با پهنه ای حدود 3 هزار و 88 كیلومتر مربع، ‌در جنوب استان اصفهان، در 32 درجه و یک دقیقه پهنای شمالی و 51 درجه و 52 دقیقه درازای خاوری نسبت به نیمروز گرینویچ، و بلندی 1 هزار و 825 متر از سطح دریا قرار دارد. این شهرستان از سوی شمال به شهرستان مباركه، ازجنوب به شهرستان سمیرم و استان فارس، از خاور به شهرستان اصفهان، و از باختر به شهرستان مباركه و استان چهار محال و بختیاری محدود است. پیرامون شهرستان شهرضا را كوهستان فرا گرفته و به دلیل محدود بودن به نواحی كوهستانی در باختر و جنوب و از سوی دیگر به نواحی پست كویری در شمال خاوری، در بیش ترین روزها نسیم ملایم با بادهای شدید، كه جهت آن ها از نواحی بلند به سوی شمال و شمال خاوی است می وزد. بارندگی آن ناچیز و جزء نواحی خشک است و‌ آب و هوای ناحیه به بخش های زیر تقسیم می شوند: 1- آب و هوای گرم و خشک نواحی خاوری 2- آب و هوای كوهستانی جنوب و جنوب باختری كه بارندگی آن بیش از دیگر نقاط است. وجه تسمیه و پیشینه تاریخی شهرضا در گذشته «قمشه» نامیده می شده است. قمشه واژه ای پهلوی ساسانی است، كه از روزگار باستان به این محل گفته شده و نخست « گمشه » بوده است. برخی از محققین ریشه واژه قمشه را كومه شه دانسته و معتقدند که چون شاهان عهد قدیم در آن حدود به شكار می رفته و كومه خوبی برای آن ها می ساخته اند، بدین نام موسوم گردیده است. شماری دیگر از پژوهش گران قمشه را مرکب از دو پاره « قم » و « شه » و به معنی جای آب جوشنده و روان و ماندگار دانسته اند. واژه قمشه به معنای سرزمین پر كاریز نیز هست، و بیش تر زمین های كشاورزی شهرضا نیز به وسیله كاریزها آبیاری می شود. به هر حال در 1305 هـ . ش نام این شهر از قمشه به شهرضا تغییر یافت. شهرضا پیش از اسلام وجود داشته و به گونه آبادی بزرگی به نام قلعه سمیرم بوده كه در 14 فرسنگی اصفهان قرار داشته و دارای حصارهای استوار بوده است. پس از برافتادن حكومت ساسانی، ‌شهرضا نیز مانند نقاط دیگر ایران به چنگ تازیان افتاد. در دوران اسلامی از نقاط آباد و دارای اهمیت بوده است. مرداویج زیاری در 319 هـ . ق ایالت جبال را گشود و شهرضا هم جزو قلمرو او گردید. شهرضا در دوران صفوی از عمران و آبادی برخوردار بود و گسترش یافت. از این دوران آثار تاریخی بسیاری در این ناحیه بر جای مانده است. این شهر با سابقه طولانی از جمله شهرهای قدیمی و با اهمیت استان اصفهان است. مساعد بودن آب و هوا و سرسبزی محیط در شکل گیری هسته اولیه شهر نقش داشته‌است. بافت قدیم شهر بارها تجدید بنا گردیده اما اصولا حیات و هویت آن حفظ شده و در حال حاضر از نظر ترکیب و بافت فیزیکی با بخش‌های میانی و جدید شهر تفاوت دارد. به احتمال زیاد بافت نخستین این شهر به پیش از اسلام برمی‌گردد. در دوران هخامنشیان و ساسانیان، به عنوان سرزمینهای شمالی پارس دارای دشتهای سرسبز و خوش آب و هوا و دارای شکارگاههای بسیار به وی‍ژه شکار گورخر بوده است و مرگ بهرام پادشاه ساسانی در باتلاقهای منتهی به باتلاق گاوخونی در مشرق شهرستان و به سبب شکار گورخر روی داده است. همچنین مرزهای طبیعی و استراتژیک شمالی پارس، منتهی به کوههای صعب العبور کلاه قاضی و لاشتر(گذرگاه اورچینی(اورچینه))، که از یکسو به باتلاق گاوخونی در شرق و از سوی دیگر به بالادست رود خروشان زاینده رود منتهی میگردد و عبور جاده شاهی از این گذرگاه حساسیت خاصی را در طول تاریخ به این منطقه داده است. بازار شهرضا مرحله بعدی گسترش شهر مربوط به زمان صفویهمی‌باشد که اصفهان به عنوان پایتخت انتخاب گردید. قرار گرفتن این شهر در محور جاده اصفهان به فارس که یکی از راههای مهم تجاری بوده موجب رونق اقتصادی آن گشته‌است. از طرف دیگر به خاطر نزدیکیش با اصفهان نوعی عملکرد نظامی نیز داشته‌است. در این دوره به دلیل امنیت نسبی بافت فیزیکی شهر توسعه یافت. در پایان دوره صفویه و در هنگام محاصره پایتخت توسط محمود افغان، قلعه بزرگ قمشه ضمن فرستادن 10هزار سوار تفنگداربه جهت کمک به سپاه شاه سلطان حسین برای نجات پایتخت از محاصره، به عنوان آخرین پایگاه مقاومت ایرانیان؛ تا آخرین نفس جنگید، تمامی مردان جنگجو کشته شدند، قلعه تسخیر و با خاک یکسان شدو آنگاه تصرف اصفهان میسر گشت. مرحله بعدی گسترش شهر مربوط به دوره قاجاریهاست. در این دوره شهر به شکل قلعه مانند و دارای دروازه بوده که هفت محله در آن جای می‌گرفته‌اند. مجموعه دروازه‌ها با عناصر تشکیل دهنده محله، نظیر بازارچه گذر، مسجد، تکیه، آب انبار و حمام در عین استقلال نسبی به کل شهر نیز وابسته بوده‌است. بازار در مرکز شهر قرار داشته و به عنوان کانون اصلی مبادلات اقتصادی و تجاری، همه شریانها در دهه چهل ایجاد امنیت نسبی در کل کشور و تبدیل شهرضا به مرکز شهرستان موجب رشد شهرنشینی گشته، به طوریکه رشد کالبدی شهر در این دهه چشمگیر بوده‌است. در این دوره از حیات، شهر به دلیل ایجاد مناسبات جدید اجتماعی ـ اقتصادی و سیاسی شهر از حالت ایستا خارج شده و به یک رشد نسبتاً سریع شهرنشینی دست یافت و صنایـع که تا این زمان تنهـا در مقیاس سنتـی آن مطـرح بوده جای خود را به کارخانه‌های نسبتاً بزرگ سپرد. جهات گسترش شهر در این دوره در بخش‌های شمال غربی بوده‌است و بافت فیزیکی آن به عنوان پیوند دهنده بافت قدیم و جدید کاربرد شهری خود را حفظ نموده‌است. وجود بزرگترین پادگان نظامی کشور، و بزرگترین زاغه های مهمات خاورمیانه در این شهرستان نشان از موقعیت استراتژیک و سوق الجیشی این شهرستان در مرکز کشور دارد. آثار تاریخی مسجد جامع: از آثار مربوط به عهد سلجوقیان در ابتدای بازار شهرضا واقع شده، دارای گنبدی مرتفع و یک مناره می‌باشد که از آجر ساده می‌باشد. در مورد تاریخ بنای مسجد بر لوحه‌ای چنین آمده: بر دالان مسجد جامع، بر یک لوحه سنگی، وقف نامه‌ای موجود است که مقداری از آب و ملک صحرای موقان شهرضا را وقف مسجد نموده‌است. امامزاده شاهرضا: از جمله آثار دیدنی این شهر امامزاده شاهرضا است. گفته می‌شود شاهرضا در زمان امام رضااز دست ماموران حکومت وقت گریخت و به کوه این شهر پناه برد. ماموران اورا در غاری درآن کوه کشتند و سرش را برای حاکم اصفهان بردند.بقعه مذکور از آثار با ارزش اسلامی در عهد صفویـهمی‌باشد. ساختمان اولیه این بقعه متعلق به عهد شاه اسماعیل اولمؤسس سلسله صفویه (۹۵۰ـ۹۳۰) هجری قمری است. شاه بویه: در کنار محله حصور آباد شهرضا، مکانی به نام شاه بویه معروف است. شاه بویه تا سال ۱۳۱۷ شمسی دارای گنبد رفیع آجری بـوده که در این سال بـدون توجـه به اهمیت آن از نظـر تاریخـی و معمـاری خراب می‌گردد. شاه بویه یکی از شاهزادگان مظفری است که در سال ۷۹۵ هجری قمری به دست امیر تیمورکشته شده‌است. در سالهای اخیر شاه بویه مجدداً وقف گردیده و در ایام محرم و روزهای مذهبی در آن روضه خوانی صورت می‌گیرد. بقعه سید خاتون: در شمال شرقی شهرضا بقعه‌ای قرار دارد که دارای یک صحن نسبتاً وسیع می‌باشد که در اطراف آن اتاقهایی ساخته شده‌است. در حد شرقی این بقعه مکان دیگری وجود دارد، دو قبر دیگر در آن واقع شده که به احتمال زیاد این دو قبر مربوط به دو تن دیگر از افراد آل مظفر است. در مورد بی بی خاتون به نقل از فارسنامه در سالنامه فرهنگی چنین آمده‌است: شاه شجاع و شاه محمود، فرزندان امیر مبارزالدین برسر جانشینی پدر اختلاف کردند و بین آنها کشمکش و جنگ در گرفت و چون خان سلطان خاتون، زوجه شاه محمود به قصد انتقام از قتل عم خود امیر شیخ می‌خواست مظفریان را از میان بردارد. شاه شجاع را تحریک به تسخیر اصفهان نمود و شاه محمود بر این راز آگاه گردید، منکوبه خود را با آنکه جمالی مرغوب و کمالی مطلوب داشت، بکشت. • ایوان حسینیه سادات • بازار بزرگ و چهار سوق آن: این بازار که از جمله بازارهای قدیمی کشور محسوب می‌شود به شکل زیبایی در دل بافت قدیمی شهر طی قرون گذشته گسترش یافته‌است. این بازار دارای کاروانسراها و اماکن قدیمی است. در مرکز بازار چهار سوقیقرار دارد که گنبدی آجری بر فراز آن ایجاد گردیده که از جمله آثار تاریخی این شهر محسوب می‌شود. • مسجد نو در خیابان حکیم فرزانه • مسجد حاج عبدالحمید و تکیه خان • قدمگاه خواجه خضر صنایع دستی هنر-صنعت سفال گری و سرامیک سازی در شهرضا پیشینه‌ای طولانی دارد و سالیان درازی است که شیوهٔ ارتزاق برخی از مردمان این دیار است. این پدیده در این منطقه به شیوهٔ خاص خود تکوین یافته به گونه‌ای که امروزه از ویژگی‌های منحصر به فردی برخوردار بوده و شهرضا نیز در کنار میبد و لالجین همدان دارای سبک خاص خود در سرامیک و سفال گشته‌است. ویژگی‌های تمایز دهنده و مشخصه‌های اصلی این پدیده در شهرضا در طرح‌ها و نقش‌ها و نیز در نوعی رنگ لاجوردی خاص خود را نشان می‌دهد.. آب و هوا درجه حرارت هوای شهرستان از جنوب به سمت شمال شرق افزایش می‌یابد به طوری که میانگین سالانه دما در جنوبی ترین قسمت شهرستان حدود ۱۰ درجه سانتیگراد و در قسمت شرق به ۱۶ درجه سانتیگراد می‌رسد. میزان تبخیر سالانه از ۱۴۰۰ میلیمتر در جنوب غرب تا حدود ۲۲۰ میلیمتر در ناحیه شمال شرق شهرستان افزایش می‌یابد. بارندگی شهرستان تحت تاثیر جریانات جوی است که از سمت غرب وارد منطقه می‌شوند. توده‌های هوای باران‌زائی که از سطوح وسیع آب مانند دریای مدیترانه، دریای سیاه و اقیانوس اطلس سر چشمه می‌گیرند، منشا اصلی بارشها هستند. میانگین بارش سالانه در شهرستان از حدود ۴۰۰ میلیمتر در جنوب غرب تا ۱۱۹میلیمتر در شرق شهرستان متغیر است. تعدادی از مشاهیر شهرضا • شهید محمد ابراهیم همت • حاج علی قمشه ای(بازرگان و خیر بزرگ عصر صفویه ( • آیت‌الله سید حسن مدرس قمشه ای • حسین الهی قمشه‌ای • مهدی الهی قمشه‌ای • آقا محمد رضا صهبای قمشه‌ای (حکیم صهبا ( • بهرام سیاره (پریش شهرضایی ( • حکیم ابوالمعارف محمد علی زاهد شهرضایی • حکیم اسدالله شهرضایی • حمید مصدق • عمادالدین باقی • غلامرضا طاهر • قاسم سیاره (آشفته شهرضایی ( • مصطفی ملکیان • حاج شیخ عبدالرحیم ملکیان(ناصح قمشه‌ای ( • ملا محمد هادی فرزانه (حکیم فرزانه ( • نصرالله زارعان (حکیم نصرالله ( • پرویز ولندانی • دکتر محمد حسین سرایی (استاددانشگاه صنعتی اصفهان ( • محمد رحیمیان (استاد ورئیس اسبق دانشگاه تهران ( • دکتر مجتبی انصاری (استاددانشگاه تربیت مدرس ( • مجتبی تقدیسی ( وکیل دادگستری ( • دکتر مسعود صادقی علی آبادی (استاد دانشگاه تهران ( • دکتر احمد تقدیسی (استاد دانشگاه اصفهان ( • دکتر محمد حسین تقدیسی(استاددانشگاه علوم پزشکی ایران ( • دکتر نورالله کسایی (استاد دانشگاه تهران ( • پروفسورنواب(استاد برق وکامپیوتر) • پروفسور حبیب ا... هدایت ( پدر علم تغذیه)

اهالی مشهور شهرضا می‌توان از حمید مصدق، صدرالدین حجازی، حبیب الله هدایت (پدر علم تغذیه ایران) ، مهدی الهی قمشه‌ای، حسین الهی قمشه‌ای، آقا محمدرضا قمشه‌ای، مصطفی ملکیان-محمد شیرعلی شهرضا و محمدابراهیم همت و شخصیت‌های سیاسی حیدر مصلحی، حسین دهقانو حسین نوابرا نام برد.