جهش تولید | چهارشنبه، ۷ آبان ۱۳۹۹

سنجاقک - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

سنجاقک

Loading the player...

دانلود

جانورانی هستند که دارای سر ، سینه و شکم می‌باشند و دارای یک جفت شاخک هستند. قطعات دهانی آنها برای جویدن ، مکیدن و لیسیدن بکار می‌رود. سینه دارای سه زوج پاهای بندبند و دو زوج بال است که تغییر یافته یا تحلیل یافته یا وجود ندارد و دارای یک قلب پشتی باریک می‌باشند. تنفس آنها با لوله‌های نای منشعب و شاخه است که هوا مستقیما از منفذ تنفسی به طرف بافتها می‌رود.

دفع آنها به کمک لوله‌های مالپیگی که متصل به روده عقبی است انجام می‌گیرد مغز از عقده‌های مجتمع تشکیل گردیده و همچنین دارای دو طناب عصبی شکمی با عقده‌های مشابه و متناوب و چشمهای ساده و مرکبند جنس نر و ماده از هم جدا است. منفذ تناسلی معمولا منفرد و در انتهای شکم قرار داد و معمولا تخم گذارند. تکامل و رشد بعد از باز شدن تخم تدریجی یا با دگردیسی صورت می‌گیرد.

 

 

 

رده بندی حشرات

زیر رده بی‌بالان یا بی‌دگردیسان

بدون بال هستند دارای دگردیسی کم یا فاقد دگردیسی هستند شکم آنها دارای زواید شکمی به اضافه دنباله است و دارای چندین راسته می‌باشند.

زیر رده بال‌داران یا حشرات بال‌دار

این حشرات معمولا دارای بالند بعضی اوقات بالهای آنها تحلیل رفته و کوچک شده است و گاهی بال وجود ندارد غیر از دنباله‌های شکمی و زواید تناسلی ، زایده‌های دیگری در آنها موجود نیست. دارای چندین راسته می‌باشند که راسته سنجاقکها شامل آنهاست.

راسته سنجاقکها

حشراتی بزرگ و اغلب دارای بدنی کم رنگ هستند. قطعات دهانی خردکننده دارند. چشمهای آنها بزرگ و برجسته و دارای بیش از 300000 واحد بینایی است. دارای دو جفت بال با رگبالهای زیاد است. یک رگبال قوی و متقاطع و یک بریدگی یا گره‌هایی در حاشیه جلوی هر یک از بالها وجود دارد. شکم آنها باریک و دراز است.

نحوه حرکت و تغذیه

حیوانات بالغ دارای پرواز قوی و کاری هستند و حشرات دیگر را در موقع پرواز صید می‌کنند و همچنین در هوا می‌توانند زمانی توقف کنند.

 

 

 

نحوه تخم‌گذاری

در آب یا روی گیاهان آبزی تخم گذاری می‌کنند لاروها نیز آبزی هستند و با زایده‌های لب پایین خود طعمه را صید می‌کنند. در حدود 11 تا 15 پوست اندازی دارند . از سه ماه تا 5 سال دارای دگردیسی تدریجی و آهسته درآیند. سپس برای آخرین پوست اندازی تا مرحله بالغ بالدار از آب خارج می‌شوند.

انواع گونه

دارای 5000 گونه اند و از پرمین تاکنون زندگی کرده و می‌کنند. راسته سنجاقکها دارای دو زیر راسته می‌باشند:

  • زیر راسته ناجوربالان: بالهای عقبی در قاعده پهن‌تر از بالهای جلو است و بالها در موقع استراحت در طرفین بدن قرار می‌گیرند. لاروها دارای آبششهایی در ناحیه راست روده می‌باشند و برای انجام عمل تنفس آب را به داخل و خارج راست روده می‌کشانند و این عمل به حرکت آنها نیز کمک می‌کند. مانند گومفوس ، آناکس اشنا ، سنجاقک و رسیمپتروم.
  • زیر راسته یوغ بالان: بالها متشابهند و در موقع استراحت بالها به صورت عمودی روی پشت آنها قرار می‌گیرد. لاروها دارای سه آبشش برگ مانند هستند مانند هترنیا ، ارژیا ، لستس.
  • گونه Enallagma deserti از گونه های خاص و در خطر و در لیست قرمز جهانی یا IUCN است. این گونه و زیرگونه های مشابه در جنس Enallagma همواره مورد بحث سنجاقک شناسان بوده است. عده ای از ئانشمندان اعتقاد دارند که این گونه در گروه گونه (E, cyathigerum (Charpentier, 1840 قرار می گیرد و عضوی از این گروه است و سایرین باور دارند که تفاوت های این گونه در حد قابل تمایز نسبت به این گروه است. در گروه E, cyathigerum اعضای دیگری نیز مورد بحث است که زیر گونه های دیگری در گونه E, risi از این دسته هستند.
  • جنس Enallagma  به سنجاقک های آبی رنگ آمریکایی American Bluet معروف است و جالب است که بدانید زیستگاه این جنس در آمریکا هم پراکنش دارد.  
  • همه اعضای گروه بسیار به هم شبیه و شاید تشخیص آنها در طبیعت بسیار دشوار باشد اما در بخش قلاب انتهایی نرها و لوب زیر این قلاب تفاوت های کوچکی در هر گونه یا زیر گونه وجود دارد. ترواستیگما در هردو بال مشابه، لوزی شکل و بیشتر تیره یا است.
  • زیستگاه اصلی این گونه بخش های شمالی آفریقا، شمال صحرا، تونس، غنا و الجزایر است و اطلاعات چندانی از این گونه در مقالات به چاپ نرسیده است با این حال آقای دکتر Samraoui, B تلاش جالبی در راه بررسی این گروه به کمک تصاویر SEM انجام داده اند و گروه Enallagma در مناطق مجاور قطب را مورد بررسی قرار داده اند. اما باز هم تفاوت هایی در جمعیت ها دیده می شود که همواره جای بحث دارد.
  • در حدود 3 سال پیش یک نمونه از گونه Enallagma deserti از بخش های شمال غرب استان فارس توسط من (محسن کیانی) جمع آوری شد که با توصیفات این گونه بسیار نزدیک است و گزارش جدیدی از این گونه که برای اولین بار از ایران گزارش می شود در حال کامل شدن است اما کمبود منابع نوشته شده در این مورد و پاسخگویی دیر دانشمندان صاحب نظر باعث طولانی شدن روند شده است.
  • در شهریور ماه 1391 در شهر کرمان گزارش این گونه برای اولین بار از ایران در کنگره بین المللی زیست شناسی ثبت شد که متاسفانه در مورد صحت این ثبت تردید وجود دارد، زیرا شناسایی نمونه کرمان توسط شخص من انجام شده و حتی نمونه ها نیز هم اکنون در مجموعه نمونه های من نگه داری می شوند. در مورد اینکه این گونه Enallagma deserti است باوری ندارم اما پروفسور Dumont با تصاوبر ارسالی از من چنین تشخیصی داده اند. در هر حال میتوان نمونه فارس را با کرمان در یک مقاله مفصل مقایسه و نقد نمود.
  •  در آب های ساکن و روان میتوان این نمونه را یافت که نوارهای آبی و سیاه آن به خوبی قابل تشخیص است. اندازه این نمونه بیشتر از جنس Ischnura است و پیکر درشت تری دارند.
  • ماده های این گروه درشت تر از ماده ای جنس Ischnura هستند اما در داشتن خار در بخش تناسلی (Vulvar Spine) مشترک هستند.

با توجه به وسعت آلودگی و خشکسالی همچنان تخریب زیستگاه ها و وتلندها (بخش های مجاور رودخانه ها و آبگیرها و ..) ممکن است نمونه هایی را نشناسیم و آنها را از دست بدهیم. مثل اینکه هرگز این گونه ها را نداشته ایمجفت گیری در Zygoptera (چپ) و Anisoptera (راست): نر با زائده عقبی خود قسمت پشت سر ماده را می گیرد ماده شکم خود را به قسمت دارای سلولهای جنسی خم می کند.

معمولا رفتار خاص تولید مثلی و رقص ویژه در میان برخی خانواده ها دیده می شود Calopterygidae,Chlorocyphidae, Euphaeidae, Hemiphlebiidae, Platycnemididae,Libellulidae

وجود نرها با رنگ درخشان و هنر نمایی آنها و سیله مناسبی برای جلب ماده است.

حشره نر قبل از یافتن جفت مناسب سلولهای جنسی رابه بند دوم و سوم شکم و محل اندام ثانویه جنسی منتقل می کند پس از پیدا کردن ماده مناسب با زائده انتهای شکم گردن ماده راگرفته و هر دو حشره با هم پرواز می کنند حشره ماده شکم خود را خمیده می کند و با تماس دادن روزن جنسی، سلولهای جنسی نر را جمع آوری می نماید.

Zygoptera و برخی از Anisoptera تخمهای خود را در بافت های گیاهی می گذارند. در این حالات ماده دارای اندام تخم گذار ویژه جهت نفوذ به بافت گیاهی است.

در گروهی که تخم ها را به درون بافت گیاهی انتقال می دهند شکل تخمها دوکی شکل است و در نمونه هایی که تخمها به صورت آزاد در آب رها می شوند شکل تخمها گرد هستند. تخمها معمولا در حین عبور ازاندام تناسلی ماده در هنگام تخم گذاری بارور می شوند و فرایند جنین زایی فورا پس از آنکه تخمها گذاشته شدند رخ می دهد.

رنگ تخمهای بارور شده از سفید کرم رنگ یا خاکستری کم رنگ به قهوهای قرمز کم رنگ یا خاکستری پر رنگ تغییر می کند . هرچند که رنگ تخم ها در این مرحله در بعضی گونه های حاره ای روشن می باشد (مانند آبی،سبز،صورتی)

جنین ها تحت نمو مستقیم از5 تا60 روز از تخم خارج می شوند. و ممکن است در شرایط نا مسائد آب و هوایی وارد دیاپاوز شوند و بین 80 تا 200 روز از تخم خارج شوند وهمه این موارد به دما و شرایط آب و هوایی وابسته است

 سنجاقک نر در بالا و ماده در پایین مشغول تخم گذاری در این هنگام ماده توسط نر حمایت می شود

 

مرحله لاروی:

 

معمولا نخستین اینستار از طول دوره کمی برخوردار است و پیش لارو نام دارد و در آن تغذیه ای انجام نمی شود و پاها به ندرت کاربردی دارند. بسته به دمای آبی که تخم درآن گذاشته شده است این مرحله ممکن است از چند ثانیه تا چند ساعت به طول بینجامد. دومین اینستار پوست اندازی پیش لارو در بیشتر گونه ها زمانی انجام می شود که تخم در انتهای شکم است. گونه هایی وجود دارند که بیرون آمدن آنها در کنار خطوط آبی است و پیش لارو خودش را از تخم بیرون کشیده و به درون آب می پرد. اینستار دوم مقداری زرده در روده میانی خود ذخیره دارد که برای یک یا چند روز غذا را تامین می کند تا جانور با نحوه تغذیه شکارگری سازش یابد . آنها مهمولا رنگ پریده هستند و در طول اینستار های بعدی تیره تر می شوند.

تعداد اینستارها معمولا بسیار متفاوت است و ممکن است از 9 تا 17 بار باشد اما در اغلب گونه ها بین11 تا 13 مرتبه است(بسته به گونه و دما) علاوه بر آن طول دوره اینستارها نیز بسیار متفاوت و وابسته به شرایط است .

رشد در فواصل بین پوست اندازی ها که دارای انعطاف پذیری است انجام می شود.

لارو دارای کمی شباهت به بالغین است همچنین دارای یک اندام مخصوص شکار می باشد که در واقع آرواره تخصص یافته است و همانند یک انبر سریع برای گرفتن شکار به کار می رود. لارو شکارگر فعالی بوده و بسیاری از جانوران از ماهی های کوچک و نوزاد قورباغه تا لارو دوبالان و... را شکار می کندسنجاقک که بیشتر در نقاط خوش آب و هوا یافت می شود، حیوانی است زیبا، زمینی، هوائی، آبی، زیر آبی. سنجاقک بطور معمول تنها زندگی می کند. بجز چند روزی در تابستان که با جفت خود بسر میبرد، در بقیه اوقات به تنهائی ادامه زندگی می دهد. سنجاقک ماده وقتی که باردار شده، با انبرک کوچکی که در انتهای دم دارد تنه یک ساقه نی را که در آب قرار دارد سوراخ می کند و چند دانه تخم بسیار ریز در میان نی می گذارد. پس از چند هفته نوزادهای سنجاقک سر از تخم بیرون می آورند و به ته آب می روند. آنها درست به اندازه سر یک سوزن می باشند. رنگشان، خاکستری است. دست و پایشان، بسیار کوچک می باشد. در پشت آنها برآمدگیهائی دیده می شود که بالهای سنجاقک، در درون آنها ساخته می شود تا این جانورک آبی را روزی پرنده هوائی گردانند. نوزاد سنجاقک خود را در زیر گلها و لجنها پنهان می کند تا پیکر خود را از طعمه شدن حیوانات آبی محفوظ بدارد. نوزاد سنجاقک، وسیله مخصوصی برای شنا دارد که هیج شناوری چنین وسیله ای ندارد.

بشر هواپیمای جت ساخته است ولی هنوز زیر دریائی جت نساخته است. شاید در آینده بسازد ولی نوزاد سنجاقک در شنای خود درست مثل زیر دریائی جت می باشد. در پیکر سنجاقک نوزاد، کیسه کوچکی قرار داده شده که از آب پر می شود. آنگاه آب مانند فواره از انتهای شکم وی خارج شده و این نوزاد کوچولو را در آب بطرف جلو میراند. نوزاد سنجاقک شکارچی ماهر و قصابی چابک می باشد. وی کرمهای ته آب را شکار می کند. سپس با انبرک دم آنها را تکه تکه کرده می بلعد. نوزاد که کمی بزرگ شد، پوست بدنش بزرگ نمی شود لذا احساس تنگی و گرفتگی می کند. به پوست فشار آورده می شود، پوست کهنه از ناحیه سر و گردن شکاف خورده و حیوان با پوستی بسیار نرم و تازه از آن خارج می شود. نوزاد سنجاقک، مادامی که در آب زندگی می کند، چند پوست می اندازد. وقتی که پا به سن می گذارد، آب بر تنش سنگینی می کند. آرام آرام خود را به ساقه یک گیاه یا تنه می رساند و از آن بالا می رود و از دنیای آب خارج می شود و به دنیای هوا وارد می گردد. در حرارت آفتاب، در سایه برگی یا درختی، استراحت می کند و باز پوست کهنه را می اندازد و با پوست نوینی ظاهر می شود. در حالی که دو جفت بال کوچک و نرم بر پیکرش نمودار شده است، حرارت آفتاب، بالهایش را سخت می کند. بالها به سرعت رشد می کنند و بزرگ و نیرومند می شوند و این زیردریائی جت، هواپیمائی بی پروانه می گردد که آماده پرواز است. بالها که گشوده شد پرواز می کند.

این تحولات گوناگونی که در زندگی سنجاقک پیش می آید نشانه عقل و قدرت پدید آورنده این حیوان نخواهد بود؟ چه کسی با ماده سنجاقک، در میان گیاهان، نی را به وی شناسانیده است که گیاهی است میان تهی که در آب میروید؟ قابل سوراخ شدن، آنرا سنجاقک از که آموخته است؟ سوراخ کردن را چگونه یاد گرفته است؟ و از کدام استاد آموخته است؟ پیش بینی بال، برای جانوری که در آب پدید می آید و سپس در آینده، پرنده می شود، نشانه عقل و قدرت و علم پدید آورنده آن جانور نمی باشد؟ آیا تصادف بی شعور، می تواند پیش بینی کند: پیش بینی در انحصار خرد می باشد و بس. چرا وقتی که نوزاد سنجاقک رشد می کند. پوستش با سایر اعضایش هماهنگی نمی کند و رشد ندارد؟ آیا این استثنا، نشانه حکومت عقل و علم، در پدید آوردن این جانور نمی باشد؟ چرا بخش بالائی پوستش ضعیف تر از بخش پائین آن می باشد تا شکاف از آنجا پیدا شود و حیوان از آنجا بیرون آید؟ این هم یک استثنای دیگر.

چه کسی به این حیوان راهنمائی می کند که در بالاتر گیاهانی که در آب میرویند هوا است تا از آنها بالا رود و به دنیای هوا داخل شود؟ آیا، آیا، که از این پرسشها، بسیار است، و پاسخی که وجدان باانصاف را قانع کند یکی است و بس.