رونق تولید ملی | چهارشنبه، ۲۴ مهر ۱۳۹۸

حمام تاریخی سرهنگ - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

حمام تاریخی سرهنگ

Loading the player...

حمام سرهنگ  محمد آباد
شاید كمتر كسی بداند كه ایرانی‌ها بیشتر از 3هزارسال پیش توی شهرهایشان حمام عمومی داشته‌اند و احتمالا اولین حمام تاریخ را جمشید پادشاه پیشدادی ایران ساخته است.
شست‌وشوی بدن و حمام كردن برای ایرانی‌ها علاوه بر پاكیزه كردن تن و دفع چرك، یك آیین مذهبی هم بوده. در تمام ادیان پیش از اسلام- از مهرپرستان گرفته تا زرتشتی‌ها-غسل كردن یكی از شرط‌های شركت در مراسم بوده، این است كه نه تنها در یك جایی مثل كاخ شاهی تخت جمشید نشانه‌هایی از حمام پیدا می‌كنند بلكه باستان‌شناس‌ها، بعد از كلی جست‌وجو به این نتیجه رسیدند كه ساخت حمام‌های عمومی از عهد هخامنشی در همه شهرهای ایران رایج بوده است.
غسل كردن چه به صورت واجب و چه به صورت مستحب، به مناسبت‌های مختلف به مسلمان‌ها سفارش شده، به همین خاطر بعد از اسلام، شاهان ایرانی و البته آدم‌های خیر، شهرهای ایرانی را پر كردند از حمام‌های عمومی تا جایی كه در شهری مثل اصفهان فقط در عهد صفوی 152 حمام عمومی ساخته شد.
حمام های تاریخی اصفهان نمادی از شکوه تمدن و فرهنگ ایران زمین هستند، به طوری که یک مورخ فرانسوی در سفرنامه خود می نویسد: "در زمانی که اروپائیان در بشکه خود را می شویند و یکی از شاهزادگان فرانسوی افتخار می کند که 5 سال است ،حمام نکرده است، در شهرهای اصفهان وکاشان حمام های بزرگ وباشکوهی همچون کاخ وجود دارد."
سابقاً در همه جاي ايران حمام عمومي وجود داشت و اهالي محل اقلاً هفته اي يک بار به منظور نظافت به حمام ميرفتند. با اين تفاوت که مردان قبل از طلوع آفتاب تا ساعت هشت صبح حمام مي گرفتند
مصالح حمام
سنگ مرمر: ستون هاي حمام و کفبوش و لبه حوضها
کاشي : ازاره ها ,حوضها وسکوها
اجر : ديواره حمام و سقف
سنگ لاشه : بايه هاي حمام
تنبوشه : لوله هاي سفالي مخصوص سيستم آبرساني حمام
ساروج : خزينه ,تزيئنات سقف حمام , بوشش داخلي حوضها (ترکيب ساروج : آهک ,خاک رس ,خاکستر ,لوئي ني مرداب ,
سفيده تخم مرغ يا شير که اين دو ماده پروتوئيني باعث چسبندگی می شود.
استاد معمارهای ایرانی، حمام‌های قدیمی را اكثرا پایین‌تر از سطح زمین می‌ساختند. برای این كارشان هم 2 دلیل داشتند؛ یكی اینكه گرما و حرارت حمام به راحتی از راه دیوارها منتقل نشود و دوم اینكه دسترسی به آب قنات در سطحی پایین‌تر از سطح زمین راحت‌تر بود.
یك فضای گنبدی شكل نیمه تاریك پر از بخار به علاوه داستانی كه توی آن، اولین حمام را جن‌ها برای حضرت سلیمان می‌سازند، زهره خیلی‌ها را آب می‌كرد و خیلی‌ها بودند كه از ترس اجنه پا به حمام نمی‌گذاشتند. نمونه‌اش همین مظفرالدین‌شاه، پنجمین شاه قدر قدرت قاجار خودمان كه هر وقت هوس حمام رفتن و آب تنی به سرش می‌زد، امیر بهادر وزیر جنگش را به حمام می‌فرستاد تا آنجا را از وجود اجنه پاك كند.
حمام تاریخی محمدآباد که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده ، در بافت قدیمی شهر واقع گردیده است ، قدمت آن حدود 150 سال و به دستور حاج میرزا عبد الواسع خان سرهنگ ساخته شده است ،این حمام مانند سایر حمامهای تاریخی به قسمت های، راهرو ورودی ، سربینه، گرم خانه ، گربه رو، تون و گلجام تقسیم می گردد.

بر روی کاشیکاری سردر ورودی بنا عبارت « النظافة من الایمان » نوشته شده و پس از یک راهرو باریک و طویل که دیوارهای آن کاشیکاری شده به قسمت سربینه ( رختکن ) وارد می شود .
فضای اول حمام، "بینه یا سربینه"، رختکن و جای آماده شدن برای استحمام یا خروج از حمام بوده، بینه یا سربینه، مهم‌ترین و زیبا‌ترین فضای حمام است.
این ورودی، فضایی وسیع با گنبدی بزرگ و حوضی در میان‌ و در اطراف آن، سکوهایی برای استراحت مراجعین است که برای ورود به آن‌ها، باید از چند پله بالا می‌رفتند و پا‌ها را قبل از ورود در حوض‌ میان محوطه می‌شستند.
کف بینه و غرفه‌های اطراف آن معمولاً سنگی می باشد که در این بنا جای خود را به موزاییک و سیمان داده است . مساحت بینه ( رختکن ) در حدود 150 متر مربع می باشد .
آن قدیم‌ها كمتر پیش می‌آمد كه كسی به خاطر حمام رفتن و هوا به هوا شدن سرما بخورد؛ فضای سربینه دمایی نزدیك به بیرون حمام داشت و باعث می‌شد تا شما هنگام خارج شدن از حمام، با تغییر دمای ناگهانی روبه‌رو نشوید و سرما نخورید.
فضای دوم حمام ها ی قدیم "گرم خانه" است ، گرم خانه اغلب فضایی ساده‌تر از بینه است که گوشه‌هایی برای نشستن و شستشو دارد و خزینه آب گرم و حوض آب سرد و فضاهایی خصوصی‌تر برای استحمام در مجاورت گرم خانه قرار دارد. این حمام تا 40 سال قبل بصورت خزینه ای که آب آن از طریق قنات تأمین می شده مورد استفاده قرار می گرفته که بعداً بصورت دوش در آمده است . مساحت گرمخانه در حدود 200 متر مربع می باشد و سقفهای آن بصورت ضربی ساخته شده است . 
روشنایی گرم خانه از نور گیرهای سقفی تأمین می‌شود، نورگیرهایی با شیشه‌های عدسی مانند وجود دارد تا نور کافی وارد حمام شده و داخل حمام دیده نشود و به آنها "گلجام" می گویند.
خزینه، در حمام، اتاقی کوچک برای شست و شو، در کنار گرم خانه و برروی گلخن، که در آن تا نیمه آب می‌ریزند. بعضی از حمام‌ها علاوه بر خزینه آب گرم، خزینه آب ولرم یا سرد هم دارد.
مجاری موجود از لوله های سفالی که در کف حمام برای دفع رطوبت و انتقال گرما از تون به همه قسمتها استفاده می شده را اصطلاحاً گربه رو می نامیدند.
"تون"یا" گلخن "، این قسمت از مجموعه راهرو، اتاقک و ظرفی مسین، که در کف و زیر خزینه تعبیه می‌شود، تشکیل شده است در زیر تون مشعل گازی یا هیزم افروخته می شود وشخصی به اسم تون تاب در فواصل زمانی منظم به وسیله افروختن هیزم و سایر مواد سوختی در تون؛ آب داخل خزینه را گرم نگه می‌داشته است.
حمام در قدیم فقط محل استحمام نبوده، بلکه مکانی برای گذراندن اوقات فراغت، گفتگو و تبادل نظر، رفع خستگی و گرد آمدن دوستان و حل و فصل مسایل زندگی بوده است.
یکی از سنت ها وآداب و رسوم حمام، سلام کردن بود که همه ، وقت ورود به رخت کن و یا گرمخانه سلام می کردند،همچنین کمک به شستشوی بزرگتر ها توسط جوانان وآب ریختن بر روی همدیگر و نیز مشت ومال دادن وماساژدادن یا به قول قدیمی ها قولنج گرفتن از دیگر آداب حمام ها بود.
مردم آن دوران بقچه ای می بستند که حوله ولنگ وصابون وگل سر شور و سفیداب، البسه  و... داخلش بود وآن را زیر بغل می گرفتند و به گرمابه می رفتند.
گلریزان برای مریض ها وگرفتاران از دیگر رسوم حمام بود ،گاهی نیز دسته ای از مردم پس از حمام کردن با هم به دیدار بزرگان ویا عیادت از بیماران می رفتند،بسیاری از معامله ها و نوشتن قولنامه ها در حمام صورت می گرفت.
مرحوم علی جواهر کلام در کتاب حمام های تاریخی ایران ،شاغلین در گرمابه را چنین توصیف می کند :"علاوه بر استاد حمامی یک نفر به نام "جامه دار" یک نفر به اسم "مشت و مالچی" و یک نفر هم به عنوان "پادو" در سر بینه حضور داشتند."
وی می نویسد :"تا مشتری وارد می شد، پادو کفش مشتری را زیر سکو می گذاشت و یک لنگ خشک روی سکو پهن می کرد. مشتری که لخت می شد، پادو یک لنگ دیگر به او می داد.
جواهر کلام می افزاید :مشتری آن لنگ دوم را به کمر می بست. لباسهایش را توی آن لنگ اول می پیچید و از سکو پایین می آمد.
وی می نویسد: مردم از دالان تاریکی می گذشتند، و در صحن حمام را می گشودند و توی حمام می رفتند.
در اینجا چند شاه نشین و چند ایوان و چند طاق نما و یک حوض کوچک آب سرد بود و کارگران داخل حمام عبارت بودند از چند دلاک و یک پادو، آبگیر و ...»