رونق تولید ملی | چهارشنبه، ۲۴ مهر ۱۳۹۸

تختِ فولاد - نمایش محتوای تولیدات ویژه

 

 

تختِ فولاد

Loading the player...

 

، گورستاني بسيار مشهور و مورد احترام در اصفهان . تخت فولاد از زمان متروک شدن گورستانهاي داخل شهر تا 1363 ش ــ که گورستان شهر در باغ رضوان ايجاد شد ــ تنها گورستان اصفهان بود (جابري انصاري ، 1378ش ، ج 2، ص 170؛ مهدوي ، ص 14) اما امروزه فقط شهدا را در آن به خاک مي سپارند.

تخت فولاد از دورة الجايتو (703ـ716) گورستان بوده است (جابري انصاري ، همانجا) و تا اواخر دورة صفوي ، مزار بابا رکن الدين نيز خوانده مي شد (هنرفر، ص 493؛ نيز رجوع کنيد به بابا رکن الدين شيرازي * ).

در سبب نامگذاري اين گورستان به تخت فولاد، اقوال گوناگوني هست ، از جمله آنکه امام حسن عليه السلام تختي از فولاد براي بي اثر کردن جادوي يهوديان در آن ساخت ، اين قول مورد مناقشه قرار گرفته است (گزي برخواري ، ص 34ـ 35)؛ قول ديگر آنکه در اوايل قرن پنجم ، در ري پسر پولاد، از اتباع بُوَيهيان (آل بويه )، ياغي شد و توليت اصفهان را به او دادند و تخت فولاد منسوب به پدر اوست که تخته سنگي ساخته بود و بر روي آن مي نشست (جابري انصاري ، 1378ش ، ج 2، ص 122). محل اين سنگ و قبر فولاد در غرب غسالخانه اي قرار داشت که در 1366ش به منظور ايجاد ميدان ميوه ويران شد (). به گفتة جمشيد مظاهري ، تخته سنگ مذکور منسوب به استاد فولادِ حلوايي است که سنگ گور وي با تاريخ محرّم 959 هم اکنون در حياط مرکز تلفن تخت فولاد واقع است . استاد فولاد ظاهراً از فِتيان روزگار خود بوده است و مردم او را از اوليا مي دانند و از کرامات او حکايت مي کنند (جابري انصاري ، 1378 ش ، ج 2، يادداشتهاي ).

وجه نامگذاري تخت فولاد به مزار بابا رکن الدين ، وجود مدفن اين عارف و صوفي سدة هشتم در غرب اين گورستان است (هنرفر، همانجا؛ نيز رجوع کنيد به شاردن ، ص 69ـ70؛ بهشتيان ، ص 44). اگرچه آغاز تاريخ تخت فولاد را دورة الجايتو دانسته اند، شهرت وجود مقبره اي به نام لسان الارض در شمال شرقي آن ، تاريخش را به گذشته هاي بسيار دور پيوند مي زند. لسان الارض را متعلق به يوشع ، از پيامبران بني اسرائيل ، دانسته اند (جابري انصاري ، 1378ش ، ج 2، ص 173، ج 4، ص 444؛ خوانساري ، ج 1، ص 19 آن را متعلق به اشعيا مي داند) و از قديم مردم در شبهاي جمعه براي عبادت و دعا در آنجا گرد مي آمده اند (ارباب اصفهاني ، ص 47). برخي ، تاريخ بناي مقبرة لسان الارض را به دورة ديالمه بازمي گردانند. اين ناحيه در روزگار ديلميان و آل زيار محل رخدادهاي مهمي بوده است ، از جمله آتش بازي معروف مرداويچ ، پسر زيار، در جشن سدة 323 که به کشته شدن وي انجاميد (مهدوي ، ص 29؛ جابري انصاري ، 1321ش ، ص 77؛ بزرگزاد، ص 106ـ 108). عارفان و زاهدان سده هاي پنجم تا نهم ، در اين ناحيه زوايا و عبادتگاههايي ساخته بودند (مهدوي ، ص 24؛ نيز رجوع کنيد به ادامة مقاله )؛ چنانکه کمال الدين اسماعيل اصفهاني (متوفي 635)، شاعر معروف ، در يکي از همين تکاياي تخت فولاد به دست مغولان کشته شد (ظل السلطان ، ج 1، ص 380ـ381). در سده هاي هفتم وهشتم شماري از عرفاي بزرگ ــ که در آن عصر معمولاً به «بابا» يا «عمو» شهرت داشتند ــ در تخت فولاد ساکن شدند که مشهورترين آنان بابا رکن الدين بود. در مجاورت قبر بابا رکن الدين اتاقهايي متصل به هم وجود داشته است که در يکي از آنها، معروف به چله خانه ، سابقاً مرتاضان چله نشيني مي کرده اند (
تخت فولاد در زمان صفويه از قبرستانهاي دوازده گانه اصفهان بود و در آن چهارصد تکيه و بقعه ساخته شده بود، که از آن جمله است : تکية بابا رکن الدين ، تکية ميرفندرسکي ، تکية ميرزا رفيعا و تکية خاتون آبادي (شاردن ، ص 121؛ بهشتيان ، ص 44ـ46، 49، 58 ـ59). در همين دوره خياباني به موازات چهارباغ بالا (چهارباغ علياي عباسي ) به سوي شيراز احداث شد که از بين تکاياي تخت فولاد مي گذشت (بهشتيان ، ص 40، 42؛ جابري انصاري ، 1378ش ، ج 2، ص 160ـ161). چهارباغِ اطرافِ اين خيابان و آبشارها و حوضهاي جلو آن به همراه بسياري از آثار صفوي در اين منطقه در فتنة افغان و نيز در اوايل سلطنت مظفرالدين شاه قاجار (1313ـ1324) يکسره ويران شد. در زمان قاجار، محمدحسين خان امين الدوله از جنوب پل خواجو تا دروازة تخت فولاد خياباني ساخت که به «چهارباغ امين آباد» معروف شد (ارباب اصفهاني ، ص 43ـ44). امروزه اين خيابان به نام «فيض » ناميده مي شود.

در 1294 تخت فولاد يکي از دو گورستان شهر اصفهان با محيطي تقريباً بيش از ربع فرسنگ بود (تحويلدار، ص 33ـ34). از 1300 تا 1308 آبادي و ديه مختصري داشت و باغ سعادت آباد حد شمالي آن را تشکيل مي داد. قبرستاني وسيع و تکية ميرفندرسکي و بقعة لسان الارض در شمال شرقي و مسجد مصلاّ در غرب آن قرار داشت . مصلاّ ي تخت فولاد که بعد از 1300 ساخته شده است ، حدود بيست جريب مساحت دارد (جابري انصاري ، 1378ش ، ج 2، ص 143). در 1318 در مغرب دروازة تخت فولاد ــ که سابقاً معبر کاروان فارس بوده ــ مسجد و مدرسه رکن الملک ساخته شده است (همانجا؛ نيز رجوع کنيد بههنرفر، ص 805 ـ806).

از حدود 1335 تا 1350 ش بخشهاي بيشتري از شهر به سوي منطقة تخت فولاد توسعه يافت (  در نيم قرن اخير در اين منطقه تحولاتي روي داده است که از مهمترين آنهاست : تغيير بافت معماري و شهرسازي ؛ در محدودة شهري قرارگرفتن تخت فولاد، بويژه سکونت جمع کثيري از حاشيه نشينان شهر در جوار مقابر و تکاياي آن ؛ ايجاد بناها و بقاع جديد در آنجا.

در طي سالها، تعداد زيادي از تکيه ها و قبرهاي تخت فولاد تخريب شده است ، از جمله تکية نواب ، قبر فاضل اردستاني از علماي عهد صفوي ، قبر ضياء شاعر و خطاط ، قبر دامي شاعر، سردابِ اعقاب ميرمحمدصادق موسوي خواجويي در جنوب تکيه خاتون آباديها و قبر ملاعبدالقادر عاشق آبادي ، عارف مشهور اواخر عهد صفوي . اراضي اين مکانها يا به خانه و مغازه تبديل شده يا به سبب تعريض خيابان و تسطيح جاده از ميان رفته است (). انتقال آثار مقبرة ملامحمد صادق پلوي اردستاني از کنار پل خواجو به تکية کازروني و ساختن مرکز مخابرات روبروي تکية آغاباشي در چند سال گذشته از مهمترين تغييرات در اين گورستان است (رفيعي مهرآبادي ، ص 21؛ جابري انصاري ، 1378ش ،ج 2، يادداشتهاي مظاهري ، همانجا).

تخت فولادِ کنوني از جنوب به خيابانهاي سعادت آباد و خيابان سجاد، از غرب به خيابان جهانگيرخان قشقايي ، از شمال به کوچة تکيه مير و کوچة شهيد مصطفي کياني و از شرق و جنوب شرقي به بخش ديگري از خيابان سجاد محدود است و برخي تکيه ها و مقابر از اين محدوده بيرون اند. بين تکايا و مقابر محدودة تخت فولاد، منازل مسکوني متعددي به صورت حاشيه نشين وجود دارد. در سالهاي اخير نمازهاي اعياد، به امامت آيت اللّه شيخ عباسعلي اديب ، در مکان مصلاّ ي اين منطقه اقامه شده است . پيشينة معنوي ، رخدادهاي عبادي و آييني ، وجود مساجد و زيارتگاهها و مصلاّ يِ وسيعِ در حال ساخت با بنايي بسيار عظيم و معماري ويژه و مأذنه هاي بسيار بلند، گواه توجه خاص به منطقه در دوران کنوني است .

در دورة معاصر در تخت فولاد براي برخي از بزرگان و انديشمندان ، بقعه و بناي يادبود احداث کرده اند، از جمله : بناي يادبود بهاءالدين محمد اصفهاني (فاضل هندي )، آيت اللّه حاج آقارحيم ارباب ، حکيم جهانگيرخان قشقايي ، ملااسماعيل خواجويي ، استاد جلال تاج اصفهاني ، آيت اللّه شمس آبادي ، بانو نصرت الحاجيه امين .

تخت فولاد گنجينه اي است از آثار مختلف هنري ، از جمله معماري ، گچ بري ، کاشي کاري ، خوش نويسي ، حجاري ، شعر و مادّه تاريخ ، نگارگري ، طراحي و نقاشي از دوره هاي مختلف در اصفهان . از جملة آثار هنري در رشتة معماري و کاشي کاري : بقعة آقا حسين خوانساري ، آرامگاه محمدکاظم واله ، آرامگاه ميرزا رفيعاي نائيني ، مسجد و مدرسة رکن الملک و تکاياي حاج محمدجعفر آباده اي ، بابا رکن الدين ، ميرفندرسکي در خور ذکر است . در خوش نويسي : سنگ مزار واله ، شاعر و خطاط ، به خط تعليق خودش ، سنگنوشتة قبر مادر شاهزاده به خط محمدباقر اصفهاني (سمسوري )، کتيبة خط ميرعماد حسني در تکية ميرفندرسکي ، سنگنوشتة مادّه تاريخ مسجد مصلاّ به خط ميرزاعبدالرحيم افسر، کتيبة سردرِ تکية حاج محمدجعفر آباده اي به خط ميرزافتح اللّه خان جلالي ، و کتيبه هاي بقاع و تکاياي بابا رکن الدين ، ميرزا رفيعا، شهشهاني و مسجد رکن الملک را مي توان نام برد. اشعار شعرايي نظير واله ، محمدطلعت اصفهاني ، سليمان خان شيرازي (رکن الملک )، طغرل ، ماني ، ملامحمدحسين ضياء اصفهاني از جمله آثار هنري موجود در تخت فولاد است ( رجوع کنيد به قدسي ، جاهاي متعدد). از جمله آثار نقاشي قديمي در اين گورستان : تصويري از شيخ بهايي و ميرفندرسکي اثر سيدحسين ، در حجرة آرامگاه سران بختياري و دو تصوير از رکن الملک بر کاشي مجاور آرامگاه وي در مسجد رکن الملک است . از نمونه هاي کم نظير هنر سنگ تراشي در تخت فولاد: سنگ قبر آقامحمد بيدآبادي از استاد محمدعلي و سنگ قبر شيخ محمدتقي نجفي اصفهاني ، صاحب هداية المسترشدين ، از استاد محمدرضا، پسر استاد محمدعلي و سنگ قبر حسينقلي خان ايلخان بختياري در تکية مير و کتيبة حجاري شدة سردرِ مسجد مصلاّ ي تخت فولاد است (). مقصورة کوچک مسجد مصلاّ که متعلق به دورة آق قوينلو و شايد يکي دو قرن قبل از آن بوده ، متأسفانه در نوسازي اخير مسجد تخريب شده است (

نگارگري ، طراحي و نقش اندازي قبور بزرگان و ديگر قبور گورستان ــ که برخي نشان دهندة شغلِ متوفي است ــ و نيز خطوط نوشته شده بر صدها سنگ قبر، از آثار ارزشمند اين گورستان در دوره هاي مختلف است