بازگشت به صفحه کامل
« بازگشت

آستان امامزاده حمزه (علیه السلام)

آستان امامزاده حمزه (علیه السلام)                                                                                                                  «حمزة بن موسی (علیه السلام) در خدمت برادرش امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) عازم خراسان بود، و همواره در خدمت برادر بود و در رفع حوایج امام می‌کوشید. چون به سوسمر (یکی از قرا که معلوم ننموده در کجا واقع است) رسیدند، عده‌ای از عمّال مأمون بر آنان حمله کردند و او را کشتند و برادرش امام رضا علیه‌السلام در باغی او را دفن کرد.»
محدث قمی می‌گوید: «همانا حمزه فرزند موسی (علیه السلام) سیدی جلیل‌الشأن بود و در نزدیکی شاه عبدالعظیم قبری است با بقعه‌ای عالی، منسوب به او و مزار عامه مردم است.»
به گفته وی: «در روایت نجاشی است که وقتی حضرت عبدالعظیم حسنی در ری به حالت اختفا و دور از چشم عباسیان و کارگزاران آنان زندگی می‌کرد، روزها را روزه می‌داشت و شب‌ها به نماز می‌ایستاد و پنهان بیرون می‌آمد و قبری را زیارت می‌کرد و می‌گفت مرقد فرزندی از اولاد موسی بن جعفر (علیه السلام) است.»
حرزالدین گفته است: مقبره حمزه در ری شناخته شده و معروف است و به سمت جنوبی رواق آرامگاه سیدعبدالعظیم حسنی (علیه السلام) پیوسته است. گنبدی بلند و استوار، ضریح و پنجره‌ای گرانبها دارد.

اولین بار سلاطین صفویه که خود را از اولاد این امامزاده به شمار آورده‌اند، به مرقد او توجه کردند و بارگاهی برایش ساختند. البته ساخت گنبد جدید، آیینه‌کاری حرم مطهر و ایوان، کاشیکاری‌ها و برخی تزئینات دیگر، از بناهای عصر قاجاریه است. در رواق شریف وی، عده‌ای از دانشوران اعصار گوناگون به خاک سپرده‌ شده‌اند.

پدر بزرگوار امامزاده حمزه (علیه السلام)، امام موسی کاظم (علیه السلام)، هفتمین امام شیعیان است که در سال 183 ه.ق توسط سندی بن شاهک یهودی در سن 55 سالگی به شهادت رسید و در قبرستان قریش در غرب بغداد، که بعدها به شهر «کاظمین» شهرت یافت مدفون شد و مادر امامزاده حمزه (علیه السلام)، بنا بر قول مؤلف کتاب منتخب التواریخ، امّ احمد بود که بنابراین، حضرت امامزاده حمزه (علیه السلام) برادر حضرت احمد بن موسی (علیه السلام) ملقّب به شاهچراغ و محمّد عابد (علیه السلام) است.
درباره امّ احمد نوشته‌اند که وی از زنان محترمه و صالحه زمان خود بود، و امام موسی کاظم (علیه السلام) عنایتی خاص به او مبذول می‌داشت و مورد اعتماد و اطمینان امام هفتم بود، تا جایی که او را یکی از اوصیای خود به حساب آورده است.
زمانی که امام موسی بن جعفر (علیه السلام) عازم بغداد بود، ودایع امامت را به امّ احمد سپرده و فرمود: برای هیچ کس بازگو مکن! هر گاه کسی آمد و آن را مطالبه کرد، تحویل بده و بدان که من شهید شده‌ام و کسی که این امانات را از تو بخواهد، وصیّ و جانشین من است و اوست امام واجب‌الاطاعه که بر تو و همه لازم است از او اطاعت نمایند.
روزی که هارون الرشید، حضرت امام موسی کاظم (علیه السلام) را در بغداد شهید کرد، امام رضا (علیه السلام) نزد «امّ احمد» آمد و فرمود: اماناتی را که پدرم هنگام رفتن به شما سپرد بیاورید! امّ احمد پرسید: آیا پدرت امام موسی کاظم (علیه السلام) به شهادت رسیدند؟
امام رضا (علیه السلام) فرمود: بلی. الان از دفن پدرم می‌آیم، امانات را به من بسپار که منم خلیفه و جانشین پدرم امام موسی بن جعفر (علیه السلام)، و امام بر جن و انس.
امّ احمد، با شنیدن این خبر شروع به گریه نمود و با صدای بلند شیون می‌کرد و بعد از تسکین یافتن، امانات امام موسی کاظم (علیه السلام) را تحویل امام رضا (علیه السلام) داد و با امام رضا (علیه السلام) به امامت بیعت نمود.»

از تاریخ تولد و وفات یا شهادت حضرت امامزاده حمزة بن موسی (علیه السلام) اطلّاع دقیقی در دست نیست، و در مصادر ترجمه مربوط به وی، از این موضوع ذکری به میان نیامده و علما و مورخان تحقیقی در این خصوص انجام نداده‌اند. ما با بررسی و تحقیقات فراوان در کتب معتبره به این نتیجه رسیده‌ایم که وی حدودا در سال 204 ه.ق وفات یافت یا به شهادت نایل شد؛ چرا که اکثر علمای رجال و مورّخان تاریخ، ورود ایشان به ایران و وفات آن حضرت را بین سال‌های 201 الی 204 هجری ثبت نموده اند، و با دلایلی می‌توان گفت که آن حضرت در سال 204 ه.ق به شهادت یا به مرگ طبیعی از دنیا رفته است. 

به احتمال قوی چون حضرت امامزاده حمزه (علیه السلام) با احمد بن موسی (علیه السلام) برادر ابوینی بوده است، همراه برادر خود به دیدار امام رضا علیه‌السلام شتافت، ولی مورّخان به اشتباه شهادت حمزه (علیه السلام) را در سفر به همراه امام رضا (علیه السلام) دانسته‌اند در حالی که باید اینگونه تصحیح گردد که حضرت حمزه (علیه السلام) در سفر به همراه احمد بن موسی (علیه السلام) به شهادت رسید؛ زیرا همین که ورود کاروان شاهچراغ به گوش مأمون رسید، اساس حکومت خود را در خطر دید، لذا فوراً بعد از به شهادت رساندن امام رضا (علیه السلام)، دستور قتل عام سادات و امامزادگان (علیه السلام) را به عمّال خود صادر کرد.
در پی این رخدادها، حضرت احمد بن موسی با برادر خود امامزاده حمزه و علاءالدین حسین (علیهم السلام) و دیگر سادات، که قصد خراسان و دیدار امام رضا (علیه السلام) داشتند، با سپاه قتلغ خان، حاکم شیراز مواجه شدند، و چون یاران احمد بن موسی (علیه السلام) آمادگی برای نبرد نداشتند و بعضاً مجروح و زخمی شده بودند، از معرکه گریخته و خود احمد بن موسی (علیه السلام) به شهادت نایل آمد.
در این میان، می‌توان چنین ادّعا کرد که امامزاده حمزه (علیه السلام) در این جهاد زخمی شده و به شهر ری گریخت و در آنجا به دست عمّال مأمون شناسایی و به قتل رسید؛ یا اینکه با همان زخم از دار دنیا رفت.

بنا بر آنچه در کتاب اعیان الشیعه آمده و دیگر مورّخان هم نوشته‌اند، دلایلی بر شهادت امامزاده حمزه (علیه السلام) وجود دارد، و اگر بگوییم که آن حضرت را هنگامی که با امام رضا (علیهما السلام) عازم مرو بود به شهادت رسانده‌اند، معقول نیست؛ چرا که اولاً هیچ یک از مورّخان همراه بودن امامزاده حمزه (علیه السلام) با حضرت امام رضا (علیه السلام) را در کتبشان ذکر نکرده‌اند و ثانیاً بر فرض اینکه این مطلب صحیح باشد، اگر دشمنی شخصی یا دستوری از مأمون داشتند، می‌بایست خود امام (علیه السلام) را شهید می‌کردند، نه شخصی که به عنوان خادم امام با وی بوده است؛ لذا می‌توان همراه بودن امامزاده حمزه (علیه السلام) را با برادر ابوینی خود شاهچراغ احمد بن موسی (علیه السلام) ثابت کرد و داستان صاحب اعیان را مربوط به شاهچراغ دانست.
دومین دلیلم اینکه، به استناد گفته‌های جمیع مورّخان، ورود امامزادگان پس از دعوت امام رضا (علیه السلام) و استقرار و جلوس آن حضرت بر کرسی ولایتعهدی صورت گرفته است، و از طرفی، ناقلین داستان کشته شدن امامزاده حمزه (علیه السلام)، تاریخ وفات یا شهادت ایشان را متّفقا در سال‌های 201 الی 204 هجری می‌دانند، بنابراین با وجود این که آخر داستان هم، اشاره به دفن حضرت حمزه بن موسی (علیه السلام) در یکی از باغ‌ها دارد، و با توجه به اینکه حضرت عبدالعظیم حسنی (علیه السلام) به وجود قبر حضرت حمزه در ری اشاره کرده، و روزها وارد باغی می‌شده و قبری را زیارت می‌نمود و می‌فرمود: هذا قبر خیر رجل من ولد موسی بن جعفر (علیه السلام)، پس می‌توان چنین استدلال نمود که آن حضرت با برادر خود شاهچراغ(علیهما السلام) عازم ایران شد و بعد از مقاتله با سپاه قتلغ خان، در حالی که زخمی گشته بود به ری متواری گشت و در این شهر به دست عمّال مأمون به شهادت رسید. اگر به کشته شدن آن حضرت (علیه السلام) در معیّت امام رضا قائل شویم، با خبری که حضرت حمزه (علیه السلام) را با حضرت معصومه (علیها السلام) همراه می‌داند، تعارض دارد.
پس از آنکه ثابت شد حضرت امامزاده حمزه (علیه السلام) بین سال‌های 203 یا 204 هجری به شهادت رسیده است، این نکته نیز لازم است گفته شود که چون شاهچراغ از حضرت امام رضا (علیهما السلام) از لحاظ سنی بزرگتر بوده، و از طرفی تولد امام علی بن موسی الرضا (علیه السلام) به اتفاق موّرخان در سال 148 ه.ق بود، و جناب حمزه (علیه السلام) هم برادر ابوینی شاهچراغ است، پس می‌توان احتمال داد که وی در سال 151 هجری متولد شده و در سال 203 یا 204 ه.ق یعنی در سن 53 سالگی به شهادت رسیده است.

در تاریخ نام سه پسر به نام‌های حمزة بن حمزه، قاسم بن حمزه و علی بن حمزه را برای وی ثبت کرده‌اند که ایشان نیز به همراه پدرشان راهی دیدار امام رضا (علیه السلام) بوده‌اند. علی بن حمزه بدون فرزند از دنیا رفت و در شیراز در باب اسطخر مدفون گردید؛ بنابراین اعقاب حمزة بن موسی (علیه السلام) که در بلاد عجم بسیارند، از نسل قاسم و حمزه هستند.
مادر حمزة بن حمزه، امّ ولد بود و خود او در خراسان پیشوا و مقدم بود. از او نوادگان اندکی باقی مانده است که بعضی از آنها در بلخ هستند و اعقاب او از یک فرزندش به نام علی بن حمزة بن حمزه است. نسل حمزة بن حمزه به غایت اندک است و حقیقت حال اولاد او چنان که باید معلوم نیست.
اما قاسم بن حمزه که مادر او هم امّ ولد بود؛ او را قاسم اعرابی می‌نامیدند و نسلش از محمّد اعرابی است. از محمد اعرابی بنا به نقل از فخر رازی شش فرزند به جا ماند، اما اعقاب قاسم بن حمزه تنها از سه فرزندش به نام‌های محمّد، علی و احمد هستند.
به هر حال نسل احمد بن محمد الاعرابی بن قاسم بن حمزه، از چند پسر است که ابو محمّد اسماعیل، جدّ شاهان صفوی نیز از ایشان است.
مرحوم شیخ عباس قمی رحمة‌الله‌علیه در کتاب منتهی‌الامال، نسب شاهان صفویه موسویه را اینگونه ذکر می‌کند: «همانا سلاطین صفویه قریب به دویست و سی سال سلطنت کردند و ترویج دین و مذهب شیعه جعفری نمودند. اول ایشان شاه اسماعیل اول بود، و هو ابن السلطان حیدر بن السلطان شیخ جنید مقتول بن السلطان شیخ ابراهیم بن خواجه علی مشهور به سیاه‌پوش است که در سنه هشتصد و سی و سه در بیت‌المقدس وفات کرد و مزارش معروف شد به مزار شیخ العجم و هو ابن شیخ صدرالدین موسی بن قطب‌الاقطاب برهان الاصفیاء الکاملین شیخ صفی الدین ابوالفتح اسحق اردبیلی که سلاطین صفویه را به سبب انتسابشان به او، صفویه گفته‌اند.
از دیگر نوادگان محمد بن قاسم الاعرابی بن حمزه، ابوجعفر محمد بن موسی بن محمد بن القاسم بن حمزه بن امام موسی کاظم (علیه السلام) است که در خدمت پادشاهان سامانی به سر می‌برد و با وزرای آنها معاشرت داشت.

به گفته بومیان محل و متولیان حرم، دقیقاً نمی‌توان معلوم کرد که از چه زمانی برای مرقد مطهّر امامزاده حمزه (علیه السلام)، گنبد و حرم و ضریح بنیان نموده‌اند ولی مسلم این است که حضرت عبدالعظیم (علیه السلام) در زمان اقامت خود در شهر ری، روزها به زیارت قبری که فعلاً در مقابل قبر اوست می‌آمد و می‌فرمود: «هذا قبر رجل من ولد موسی بن جعفر (علیه السلام)»؛ این قبر مردی از فرزندان امام موسی بن جعفر (علیه السلام) است. اولین کسی که مکان این قبر منوّر را زیارت و معرفی نمود، جناب سیدالکریم حضرت عبدالعظیم (علیه السلام) بوده و بعدها اهالی متدّین و مشتاق به خاندان اهل بیت (علیهم السلام) به زیارت وی مشرف شدند؛ تا اینکه اولین بار سلاطین صفویه که از اولاد او بوده‌اند، در ایام سلطنت خود، به آن قبر توجه جدی نمودند.
مرحوم دکتر محمدتقی مصطفوی در کتاب آثار تاریخی طهران اینطور نوشته است که: «بقعه امامزاده حمزه (علیه السلام) مشتمل بر حرمی در اندازه و هیئت حرم حضرت عبدالعظیم (علیه السلام) است و همانند آن مزیّن به آیینه‌کاری و دارای ضریح نقره‌ای از اواسط دوره قاجاریه و صندوق چوبی تازه‌ساز است. و ایوان بزرگ شرقی و مسجد بالای سر، در جنوب غربی آستانه حضرت عبدالعظیم (علیه السلام) واقع است که به نظر می‌رسد از ابنیه دوران شاه طهماسب صفوی باشد. پادشاهان صفویه که خود را از اولاد او می‌دانستند، در ایام سلطنت خود به آن توجه زیادی داشته‌اند. و شاه طهماسب صفوی به احداث بقعه و گنبد برای مرقدش همت گماشته‌ است.»

حدث قمی رحمة الله درباره زیارت وی نوشته است: «همان زیارتی که برای حضرت عبدالعظیم علیه‌السلام خوانده می‌شود، برای امامزاده حمزه علیه‌السلام هم می‌توان خواند منتهی با آوردن عبارت «السلام علیک یا اباالقاسم»، به جای نام حضرت عبدالعظیم علیه‌السلام، اسم امامزاده حمزه علیه‌السلام آورده می‌شود و آنگاه به نیّت این امامزاده، زیارتنامه را می‌توان قرائت نمود.»

بِسْمِ الله الرَّحْمِن الرَّحیم

اَلسَّلامُ عَلَیکَ یابْنَ خاتَمِ الاَنْبِیاءِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یابْنَ وَلِیِّ الاَوْلِیاءِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یابْنَ بَتُولِ الْعَذراءِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یابْنَ شافِعِ یوْمِ الحِسابِ یابْنَ الاَئِمَّةِ الاَطْیابِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یابْنَ الطّاهِرینَ الاَنْجابِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یابْنَ بابِ الحَوائِجِ یابْنَ صاحِبِ الْمَقاماتِ وَ الْمَعارِجِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یابْنَ النَّبَاءِ الْعَظیمِ یابْنَ الْکاظِمِ الْکَظیمِ یا مَنْ زارَهُ سَیدُنا عَبْدُ العَظیمِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا اَخَا الرِّضَا الْغَریبِ یا حَبیبَ بْنَ الْحَبیبِ یا ذَاالنَّسَبِ الْحَسیبِ، اَلسَّلامُ عَلَیکَ یا سَیدی وَ مَوْلایَ یا حَمْزَةَ بْنَ موسَی الْکاظِمِ یابْنَ الاَطْیابِ وَ الْاَعاظِمِ یا سُلالَةَ الْاَفاخِمِ یابْنَ السّاداتِ المُکَرَّمینَ یابْنَ الاَئِمَّةِ الْمُنْتَجَبینَ یابْنَ آلِ طه وَ یس یابْنَ وَلِیِّ اللهِ وَ یا اَخَ ولِیِّ اللهِ وَ یا عَمَّ وَلِیِّ اللهِ اَیهَا الشّافِعُ وَ ابْنَ الشّافِعِ اَشهَدُ اَنَّکَ ابْنُ الْاِمامِ وَاَخُ الْاِمامِ وَ مِنْ ذُرِّیةِ اَئِمَّةِ الْکِرامِ وَ اَلسَّلامُ عَلَیکَ وَ عَلی آبائِکَ الطّاهِرینَ وَ رَحْمَةُ اللهِ وَ بَرَکاتُهُ.

در تاریخ ایران از میان پادشاهانی که علیه دیانت و مظاهر اسلام قد برافراشته‌اند، نام رضاخان قلدر، فراموش‌ناشدنی است. به ویژه آنکه او در اعمال کینه‌توزانه خود بر ضدحجاب و روحانیت، خفقان دهشتناکی حاکم نموده بود.
این ماجرا در اوج شقاوت آغاز شده است:
یک صندوق منبّت کاری شده برای قرار دادن بر روی مرقد مطهّر امامزاده حمزة بن موسی علیه‌السلام ساخته و آماده نصب شده بود. در این حین، یکی از خادمان تصمیم گرفت نامه‌ای بنویسد و در آن وضعیت و موقعیت زمان خود را تشریح کند. او در این نامه، ابتدا نام و مشخصات خود را نوشت و اینکه در چه تاریخی و در زمان حکومت چه کسی آن را نگاشته است. و سپس ظلم رضاخان و کینه‌ورزی‌های آن خبیث را علیه دین، و پرده‌دری نسبت به اعتقادات مذهبی مردم را شرح داد.
او در یک فرصت مناسب، این نامه را در آخرین مرحله نصب صندوق، میان صندوق و سنگ مرقد قرار داد، تا شاید پس از گذشت قرن‌ها، اگر تعمیر و یا تعویضی برای آن صندوق صورت گرفت، آیندگان با خواندن این نامه به یک سند تاریخی و شاهد عینی از ظلم دوران رضاخان دست یابند و از آن مطلّع شوند.
اما دست بر قضا، این مدت بیش از چهل سال طول نکشید و در سال 1350 یکی از مؤمنان بانی ساخت صندوق خاتم شد تا به جای صندوق منبّت قبلی در مرقد مطهّر حضرت حمزة بن موسی علیه‌السلام نصب شود.
خبر که به گوش آن خادم -یعنی نویسنده نامه چهل سال قبل- رسید، وحشت و اضطراب تمام وجودش را فرا گرفت. خدایا چه خواهدشد! برداشتن صندوق همان و عیان شدن نامه همان، آن هم در اوج قدرت محمدرضا پسر رضاخان قلدر.
در صدد چاره برآمد. اما راهی به جز توسل به جناب حمزه علیه‌السلام نمی‌یابد.
آن شب فکری به ذهنش خطور می‌کند. او برای خود کفنی تدارک دیده بود، تا پس از مرگش از آن استفاده شود. به فکر افتاد برای حضور در مراسم تعویض صندوق، همین کفن را بهانه کند.
شب موعود فرا رسید. مسئولان وقت آستانه، به همراه نماینده دولت و تنی چند از مقامات ایستاده بودند تا شاهد تعویض صندوق باشند. در این میان خادم پیر نیز خود را به کنار صندوق رساند و به حاضرین گفت: «من کفنی دارم که آرزو دارم آن را با غبار روی سنگ مرقد متبرّک کنم. منت بگذارید و اجازه بدهید به آرزوی خود برسم.»
مسئولان آستانه که برای این خادم احترام خاصی قائل بودند، با خواسته او موافقت می‌کنند. هنگامی که صندوق برداشته می‌شود، او کفن را بر روی سنگ می‌اندازد و غبارها را درون کفن جمع می‌کند. آسوده خیال از این که نامه نیز در بین غبارهاست.
بلافاصله از حرم خارج شده و در گوشه امنی کفن را می‌تکاند. به اندازه یک مشت غبار که در این چهل سال زیر صندوق جمع شده است روی زمین می‌ریزد، اما از کاغذ خبری نیست. بار دیگر تشویش و نگرانی به جانش می‌افتد. خدایا در این چهل سال که صندوق از جایش تکان نخورده است، بنابراین فقط یک احتمال باقی می‌ماند و آن هم سهل‌انگاری در جمع کردن غبار. حتما نامه درون حرم افتاده است!
حرم هم قرق و درها بسته، بهانه‌ای هم برای برگشتن به داخل نیست. اینک که دیگر خود را برای عواقب بعدی آماده کرده بود، رنگ‌پریده و مضطرب کنار حوض امامزاده حمزه علیه‌السلام می‌نشیند تا آبی به صورت بزند. در این هنگام صدایی از پشت سر توجهش را جلب می‌کند. کسی می‌پرسد: «نامه را پیدا نکردی؟» برمی‌گردد. جوانی خوشرو و بلندقد می‌بیند که متبسّم بالای سرش ایستاده است. پاسخ می‌دهد: آقا! کدام نامه؟ و بعد سکوت می‌کند.
همان جوان اضافه می‌کند: «نگران نباش! آن نامه هیچوقت پیدا نخواهد شد.» سخنان آن جوان بلندبالا، که اینگونه از ضمیر و مکنونات او مطلّع است، خادم را به وحشت می‌اندازد؛ به طوری که با عجله از صحن بیرون می‌آید. در کوچه قدم‌هایش را تندتر برمی‌دارد، اما چند لحظه بعد پیش خود می‌اندیشد این جوان که داخل حرم نبود، و قبل از این هم ایشان را ندیده بودم، پس از کجا راز مرا می‌دانست.
این سوالات او را دوباره به داخل صحن می‌کشاند اما از جوان خوشرو و بلندقامت هیچ اثری نبود.
خادم در حالی که باران اشک صورتش را می‌شست، چشمان درخشانش را بر گنبد فیروزه‌ای حضرت حمزة بن موسی علیه‌السلام دوخت و گفت: السلام علیک یابن رسول الله صلّی‌ الله‌ علیه‌ و‌آله‌ و‌سلّم.

آستان امامزاده حمزه (علیه السلام) در جنوب غربی آستانه سیدالکریم حضرت عبدالعظیم حسنی (علیه السلام) واقع شده است. بنای ساختمان بقعه امامزاده حمزه (علیه السلام) مشتمل برحرمی به اندازه تقریبی و هیئت حرم حضرت عبدالعظیم (علیه السلام) است و همانند آن مزین به آینه کاری و دارای ضریح نقره از اواسط دوران قاجاریه و صندوق چوبی تازه ساز می باشد و ایوان بزرگ شرقی و مسجد بالاسر(در جانب غربی آن) است که به نظر می رسد از ابنیه دوران شاه طهماسب صفوی باشد.

 

استان تهران ـ شهرستان ری ـ بخش مرکزی ـ شهرری

Loading the player...